SAYA membaca kenyataan mengenai drama Madu atau Racun dengan satu kegelisahan yang agak berbeza.
Bukan kerana saya tidak memahami keresahan tentang agama, akhlak atau nilai masyarakat. Sebagai sebuah negara yang Perlembagaannya sendiri mengiktiraf kedudukan Islam, soal menjaga nilai agama tentu sekali bukan perkara yang asing daripada ruang awam kita.
Tetapi sebagai seorang yang mengajar undang-undang, soalan saya sedikit berbeza.
Apabila kerajaan mengatakan sesuatu kandungan itu tidak sepatutnya ditayangkan, apakah sebenarnya yang boleh dilakukan oleh undang-undang?
Di sinilah masalah kita bermula.
Akta Penapisan Filem 2002 [Akta 620], yang selama ini menjadi tunjang penapisan filem Malaysia, mempunyai satu keterbatasan yang sangat nyata. Seksyen 2(3) secara khusus memperuntukkan bahawa akta itu tidak boleh ditafsirkan sebagai membenarkan penapisan filem yang disebarkan atau dipancarkan melalui internet atau intranet. Kementerian Dalam Negeri sendiri masih menerangkan kedudukan tersebut dalam FAQ rasminya yang dikemas kini pada Julai 2026.
Maka lahirlah suatu paradoks yang agak ganjil.
Sebuah filem yang ditayangkan di pawagam tertakluk kepada mekanisme penapisan yang jelas. Tetapi kandungan audiovisual yang masuk terus ke ruang tamu kita melalui telefon, tablet dan televisyen pintar bergerak dalam ekosistem perundangan yang jauh lebih kompleks.
Malah pada 2 September 2026, Menteri Komunikasi sendiri menjelaskan bahawa kandungan drama dan filem melalui platform over-the-top atau OTT pada masa ini tidak secara langsung tertakluk kepada pengawasan pelesenan FINAS, sehingga CMCF, FINAS dan JAKIM perlu duduk bersama penerbit serta iQIYI untuk mendapatkan penjelasan.
Itu, bagi saya, bukan sekadar persoalan pentadbiran.
Itu ialah simptom ketidakcukupan undang-undang.
Bukan kerana Malaysia tidak mempunyai undang-undang. Kita mempunyai terlalu banyak serpihan undang-undang, garis panduan dan institusi.
Ada Akta Penapisan Filem 2002. Ada Akta Perbadanan Kemajuan Filem Nasional Malaysia 1981. Ada Akta Komunikasi dan Multimedia 1998. Ada Kod Kandungan 2022. Ada FINAS. Ada LPF. Ada SKMM. Ada Forum Kandungan. Dalam perkara yang menyentuh agama pula, ada Jakim dan garis panduan khususnya.
Tetapi mempunyai banyak instrumen tidak semestinya bermaksud mempunyai rejim undang-undang yang lengkap.
Parlimen sendiri telah meluluskan pindaan kepada Akta FINAS pada penghujung 2025 dan perbahasan Parlimen ketika itu secara nyata membincangkan peluasan skop kepada OTT, media sosial dan bentuk kandungan baharu. Namun perbahasan yang sama turut menunjukkan bahawa peluasan kawal selia tertentu masih bergantung kepada mekanisme pelesenan VOD di bawah kerangka komunikasi dan multimedia.
Dengan kata lain, teknologi telah menyatukan segala-galanya pada satu skrin, tetapi undang-undang kita masih memisahkan dunia mengikut kotak-kotak institusi lama.
Akta Komunikasi dan Multimedia pula memang menyediakan mekanisme lain. Seksyen 211, misalnya, melarang penyedia perkhidmatan aplikasi kandungan menyediakan kandungan yang bersifat lucah, sumbang, palsu, mengancam atau amat jelik (grossly offensive) dengan niat tertentu. Kod Kandungan 2022 kemudian membantu memberikan panduan tentang bagaimana standard tersebut harus difahami dalam konteks sosial, agama, politik dan pendidikan Malaysia.
Namun ini juga menimbulkan persoalan yang lebih mendasar.
Adakah menggambarkan sesuatu perbuatan sama dengan mempromosikannya?
Undang-undang yang baik mesti mampu membezakan antara representasi, normalisasi, advokasi, glorifikasi dan hasutan.
Drama tentang rasuah tidak semestinya mempromosikan rasuah. Drama tentang pembunuhan tidak menghalalkan pembunuhan. Watak yang melakukan dosa tidak secara automatik menjadikan karya tersebut suatu seruan supaya penonton melakukan dosa yang sama.
Jika undang-undang tidak mampu membuat pembezaan itu dengan jelas, risiko yang timbul ialah sesuatu karya tidak lagi dinilai menurut konteks keseluruhannya tetapi berdasarkan beberapa saat rakaman yang menimbulkan kemarahan.
Kemudian datang pula persoalan Jakim.
Garis Panduan Penapisan Kandungan Bahan-bahan Penyiaran Berunsur Islam Bil. 4 Tahun 2015 memang wujud. Tetapi judulnya sendiri menunjukkan ruang lingkup khususnya: bahan penyiaran berunsur Islam. Ia merupakan garis panduan pentadbiran dan tidak dengan sendirinya menjadi suatu Akta Parlimen yang mencipta kesalahan baharu atau memberikan bidang kuasa penapisan umum terhadap setiap kandungan komersial yang disiarkan melalui OTT.
Justeru apabila sebuah kenyataan rasmi menyebut bahawa tindakan akan diambil berdasarkan “garis panduan serta peruntukan undang-undang sedia ada”, seorang pengamal atau sarjana undang-undang sewajarnya bertanya:
Peruntukan yang mana? Kesalahannya apa? Siapakah pihak berkuasa yang mempunyai bidang kuasa? Apakah ujian undang-undang yang digunakan? Dan apakah proses yang tersedia kepada penerbit untuk menjawab, membela atau merayu?
Ini bukan kerenah seorang peguam.
Inilah yang kita panggil kedaulatan undang-undang.
Apabila negara mahu menyekat ekspresi, kedudukan Perkara 10 Perlembagaan Persekutuan juga tidak boleh dikesampingkan begitu sahaja. Memang benar kebebasan bersuara di Malaysia bukanlah mutlak. Perkara 10(2) membenarkan Parlimen mengenakan sekatan, termasuk atas alasan ketenteraman awam dan moral.
Tetapi kewujudan alasan “moral” tidak memberi suatu cek kosong kepada negara.
Dalam Amir Hariri Abd Hadi v Public Prosecutor, Mahkamah Persekutuan pada 2025 menegaskan semula bahawa undang-undang yang menyekat hak di bawah Perkara 10 bukan menjadi sah semata-mata kerana ia boleh diletakkan di bawah salah satu alasan dalam Perkara 10(2). Sekatan itu tetap perlu bersifat adil secara objektif dan berkadar dengan tujuan yang hendak dicapai, selaras dengan garis autoriti Azmi Sharom dan Alma Nudo Atenza.
Di sinilah saya melihat kekurangan paling besar dalam kerangka kita.
Kita terlalu kerap membincangkan kandungan digital melalui bahasa “benarkan atau haramkan”, sedangkan undang-undang moden menyediakan jauh lebih banyak pilihan.
Pengelasan umur. Kawalan ibu bapa. Amaran kandungan. Sekatan akses kepada kanak-kanak. Pengesahan umur. Kewajipan platform. Mekanisme aduan. Ketelusan keputusan. Hak rayuan. Penalti secara bertingkat. Tanggungjawab penerbit dan tanggungjawab platform yang dibezakan.
Lihat sahaja Singapura. OTT dan VOD diletakkan secara jelas di bawah Content Code for Over-the-Top, Video-on-Demand and Niche Services. Kandungan matang boleh diurus melalui sistem klasifikasi, kawalan ibu bapa dan sekatan umur tanpa menganggap bahawa satu-satunya pilihan kerajaan ialah sama ada membenarkan semuanya atau mengharamkan semuanya.
Kesatuan Eropah pula mengembangkan prinsip yang lebih menarik: kenetralan teknologi dan kawal selia berperingkat. Kandungan audiovisual dikawal berdasarkan sifat dan risikonya, bukan semata-mata berdasarkan sama ada ia sampai kepada kita melalui televisyen, kabel atau internet. Pada masa yang sama, kandungan atas permintaan dikenakan bentuk kawal selia yang berbeza kerana pengguna mempunyai pilihan dan kawalan yang lebih besar.
Saya tidak mengatakan bahawa Malaysia perlu meniru mana-mana negara secara bulat-bulat.
Tetapi kita perlu belajar sesuatu.
Undang-undang yang lebih kuat tidak semestinya bermaksud penapisan yang lebih keras.
Undang-undang yang kuat ialah undang-undang yang jelas tentang apa yang dilarang, siapa yang mengawal, apakah kriterianya, apakah tahap tindakannya dan apakah perlindungan terhadap penyalahgunaan kuasa.
Kerana apabila undang-undang kabur, keputusan akhirnya mudah bergantung kepada siapa paling lantang membantah.
Dan apabila undang-undang hanya bergerak selepas sesuatu kandungan menjadi tular, kita bukan lagi benar-benar mengawal selia.
Kita sedang bertindak balas terhadap kemarahan.
Madu atau Racun mungkin akan berlalu sebagai satu lagi kontroversi hiburan.
Tetapi ia mendedahkan sesuatu yang jauh lebih penting.
Malaysia sedang hidup dalam dunia Netflix, iQIYI, TikTok, YouTube dan kandungan berasaskan kecerdasan buatan, sedangkan sebahagian daripada seni bina undang-undang kita masih membawa logik zaman ketika “menonton filem” bermaksud pergi ke pawagam atau menunggu rancangan disiarkan di televisyen.
Teknologi tidak akan menunggu Parlimen.
Sebab itu persoalan sebenar bukan sama ada kita mahu mempertahankan agama, moral atau budaya. Sudah tentu sebuah masyarakat berhak menentukan nilai yang mahu dipeliharanya.
Persoalan yang jauh lebih sukar ialah:
Bolehkah negara mempertahankan nilai tersebut melalui undang-undang yang cukup tepat, konsisten dan adil sehingga kita sendiri yakin bahawa kuasa yang diberikan hari ini tidak akan disalahgunakan terhadap perkara lain esok?
Bagi saya, di situlah ukuran sebenar sebuah negara hukum.
Kerana kesucian agama memang perlu dipelihara.
Tetapi ketika kita mempertahankan agama, kedaulatan undang-undang juga jangan sampai kita korbankan.
Salam hormat,
Profesor Madya Dr Shahrul Mizan Ismail,
Fakulti Undang-Undang,
Universiti Kebangsaan Malaysia.
