Oleh: Dr. Ahamad Jama’ Amin Yang
ISU titah adendum yang dikaitkan dengan kes Datuk Sri Najib Tun Razak telah membuka satu ruang perdebatan awam yang luas dan sarat dengan emosi. Namun di sebalik hiruk-pikuk politik dan kecenderungan menyebelahi atau menentang individu tertentu, terdapat persoalan yang jauh lebih besar dan mendasar. Persoalan itu ialah sejauh mana masyarakat Malaysia
benar-benar memahami struktur kuasa negara sendiri dan peranan Raja dalam sistem yang kita dakwa sebagai matang dan berperlembagaan.
Ramai melihat isu ini secara terpisah dan simplistik. Ada yang menganggapnya sebagai usaha mencabar kedaulatan undang-undang. Ada pula yang melihatnya sebagai campur tangan berlebihan institusi Raja. Kedua-dua tafsiran ini sebenarnya berpunca daripada kegagalan melihat isu secara menyeluruh. Isu ini bukan soal siapa yang betul atau siapa yang salah dalam satu kes mahkamah. Isu ini ialah soal bagaimana negara ini dibina, bagaimana kuasa diagihkan dan bagaimana sejarah terus mempengaruhi cara kuasa itu difahami dan dilaksanakan.
Malaysia bukan negara yang lahir kewujudannya tanpa latar. Sistem Raja Berperlembagaan bukan ciptaan akademik yang neutral, sebaliknya hasil rundingan sejarah yang panjang antara Raja-Raja Melayu, rakyat dan pengalaman penjajahan. Maka, setiap kali timbul persoalan tentang peranan Raja, kita tidak boleh sekadar merujuk kepada teks undang-undang tanpa memahami semangat dan rasional sejarah di sebaliknya.
Hakikat yang jarang diungkap secara jujur ialah institusi Raja di Malaysia sentiasa berada dalam keadaan diiktiraf tetapi dicurigai, dihormati tetapi dibatasi. Raja tidak pernah dihapuskan, tetapi peranannya semakin dikurangkan sehingga sering kali hanya berfungsi sebagai simbol, bukan sebagai aktor yang mempunyai makna substantif dalam sistem keadilan dan pemerintahan.
Isu titah adendum mendedahkan dengan jelas kekeliruan ini. Titah Raja diakui wujud, tetapi kesannya dipersoalkan. Kedudukan Raja dihormati, tetapi kuasa baginda diperdebatkan. Keadaan ini tidak berlaku secara kebetulan. Ia adalah hasil daripada cara kita membina wacana tentang kuasa sejak sekian lama.
Sejarah mengajar kita cara kuasa dikurangkan tanpa disingkirkan
Jika kita menelusuri sejarah Malaysia, satu pola yang konsisten akan muncul. Raja jarang dicabar secara langsung. Sebaliknya, kuasa Raja dikurangkan secara berperingkat melalui perjanjian, nasihat, prosedur dan tafsiran undang-undang. Raja kekal di singgahsana, tetapi keupayaan untuk menentukan hasil sebenar semakin terhad.
Sejak campur tangan awal kuasa kolonial, konsep nasihat telah digunakan sebagai alat untuk mengawal Raja tanpa perlu menggulingkan institusi tersebut. Raja masih menjadi Sultan, tetapi keputusan penting diurus oleh struktur pentadbiran. Strategi ini berkesan kerana ia mengekalkan kestabilan simbolik sambil mengalihkan kuasa substantif.
Selepas merdeka, pendekatan ini tidak hilang. Ia hanya berubah bentuk. Krisis perlembagaan pada dekad 80-an dan 90-an memperlihatkan bagaimana kuasa Raja terus dinegosiasikan atas nama kestabilan dan kedaulatan undang-undang. Walaupun langkah tersebut mempunyai rasional tersendiri, kesannya ialah penyempitan berterusan ruang budi bicara Raja dalam sistem negara.
Namun, sejarah juga menunjukkan kuasa Raja tidak pernah dimaksudkan untuk dihapuskan sepenuhnya. Kuasa pengampunan dikekalkan kerana sistem perundangan moden sendiri mengakui keterbatasannya. Undang-undang boleh menentukan hukuman, tetapi tidak selalu mampu menangani kompleksiti kemanusiaan, konteks sosial dan implikasi
jangka panjang sesuatu keputusan.
Dalam konteks inilah, titah adendum harus difahami. Ia bukan anomali, tetapi kesinambungan peranan ihsan yang telah lama menjadi sebahagian daripada struktur keadilan di negara ini. Apabila titah tersebut dipertikai sepenuhnya atas alasan prosedur, kita sebenarnya sedang mengulangi pola sejarah yang sama, iaitu mengiktiraf kuasa Raja secara teori tetapi melemahkannya dalam praktik.
Antara undang-undang yang tegas dan keadilan yang manusiawi
Satu kesilapan besar dalam wacana awam ialah kecenderungan melihat keadilan hanya melalui kaca mata undang-undang. Undang undang dilihat sebagai kebenaran mutlak, manakala sebarang elemen ihsan dianggap sebagai gangguan kepada keadilan. Pandangan ini mungkin sesuai dalam sistem yang sepenuhnya berasaskan positivisme undang-undang, tetapi
tidak selari dengan tradisi dan struktur negara ini.
Dalam kerangka pemikiran yang lebih luas, keadilan mempunyai dua wajah. Satu wajah bersifat prosedural, menekankan kesamarataan, ketetapan dan kepastian. Wajah yang satu lagi bersifat substantif, menekankan konteks, kesan dan kemanusiaan. Sistem yang matang tidak memilih salah satu, tetapi mengimbangi kedua-duanya.
Peranan Raja dalam konteks ini ialah sebagai penimbang terakhir. Bukan untuk membatalkan undang-undang, tetapi untuk memastikan undang-undang tidak dilaksanakan secara membuta tuli. Bukan untuk mencabar mahkamah, tetapi untuk melengkapkan sistem keadilan dengan unsur ihsan yang tidak boleh dikodifikasikan sepenuhnya.
Apabila masyarakat menolak peranan ini atas nama ketakutan terhadap penyalahgunaan kuasa, mereka sering terlepas pandang hakikat bahawa setiap institusi boleh disalahgunakan, termasuk undang-undang itu sendiri. Penyelesaian kepada risiko penyalahgunaan bukanlah dengan mengosongkan kuasa, tetapi dengan membina kefahaman, ketelusan dan keseimbangan.
Isu titah adendum juga memperlihatkan satu lagi masalah yang lebih halus, iaitu ketidakselesaan elit dan masyarakat terhadap kuasa yang tidak sepenuhnya boleh dikawal oleh prosedur. Kuasa ihsan sukar diramal, sukar distandardkan dan sukar dimasukkan ke dalam kerangka birokrasi. Namun, ia wujud, untuk menangani situasi yang tidak dapat diselesaikan oleh peraturan semata-mata.
Isu ini bukan tentang mempertahankan sesiapa dan bukan juga tentang meruntuhkan sesiapa. Ia tentang keberanian kita sebagai masyarakat untuk berfikir secara matang dan berlapang dada tentang sistem negara sendiri. Ia menuntut kita keluar daripada perangkap emosi dan politik jangka pendek dan kembali kepada persoalan asas tentang keadilan, kuasa dan kemanusiaan.
Jika kita terus gagal memahami peranan Raja secara seimbang, kita berisiko membina sebuah negara yang sangat patuh kepada prosedur tetapi miskin hikmah. Negara yang kelihatan stabil, tetapi sebenarnya rapuh kerana kehilangan unsur ihsan yang menjadi roh kepada keadilan itu sendiri. Isu titah adendum sepatutnya menjadi cermin untuk kita menilai semula arah pemikiran kita, bukan medan untuk menambah kekeliruan.
Dalam sebuah negara yang dibina atas sejarah yang kompleks, kematangan bukan terletak pada siapa yang paling lantang mempertahankan undang-undang, tetapi pada siapa yang mampu memahami mengapa undang-undang itu perlu diimbangi dengan kebijaksanaan. Di situlah letaknya ujian sebenar kepada masyarakat Malaysia hari ini.
Penulis ialah Pensyarah Jabatan Sejarah, Institut Pendidikan Guru Kampus Sultan Abdul Halim, Kedah merangkap Felo Bersekutu Royal Historical Society, United Kingdom
