INTERNET telah mengubah cara manusia berkomunikasi, belajar, bekerja dan membina hubungan. Namun, teknologi yang sama turut membuka ruang kepada jenayah yang semakin kompleks, tersembunyi dan sukar dikesan.
Antara ancaman paling serius ialah Child Sexual Abuse Material (CSAM) iaitu bahan yang menggambarkan atau berkaitan eksploitasi seksual kanak-kanak. Kita perlu berhenti melihat CSAM sebagai sekadar “kandungan tidak bermoral” di internet.
Di sebalik setiap imej atau video terdapat kemungkinan seorang kanak-kanak yang pernah melalui penderaan sebenar. Apabila bahan itu disebarkan semula, penderitaan mangsa tidak berakhir.
Malah, ia boleh berulang tanpa batas. Inilah sisi gelap ekonomi digital yang tidak boleh kita abaikan. Internet bergerak lebih pantas daripada undang-undang
Cabaran utama dalam menangani CSAM ialah teknologi berkembang jauh lebih pantas daripada keupayaan sistem perundangan dan penguatkuasaan untuk bertindak.
Penjenayah boleh menggunakan identiti palsu, VPN, teknologi awan, rangkaian gelap
(dark web), mata wang kripto serta aplikasi yang menggunakan penyulitan hujung ke hujung (end-to-end encryption). Kini, kecerdasan buatan generatif pula menambahkan satu lagi lapisan kerumitan.
Teknologi AI boleh digunakan untuk menghasilkan kandungan seksual sintetik, memanipulasi imej dan mencipta bahan yang kelihatan seolah-olah benar.
Walaupun sifat dan klasifikasi setiap bentuk kandungan mungkin berbeza dari sudut undang-undang, risikonya terhadap kanak-kanak tetap serius —khususnya apabila teknologi digunakan untuk ugutan, pemerasan, gangguan dan eksploitasi.
Persoalannya, adakah kita masih mahu bergantung kepada pendekatan “padam selepas tersebar”? Jika jawapannya ya, kita sebenarnya sedang menggunakan pendekatan lama untuk menghadapi masalah baharu.
Kandungan digital boleh bergerak merentasi ribuan pengguna dalam beberapa minit. Satu fail boleh disalin berkali-kali dan disimpan di pelbagai pelayan di seluruh dunia.
Dalam keadaan sebegini, tindakan selepas kejadian semata-mata tidak mencukupi. Perubahan paradigma yang diperlukan Pengenalan Online Safety Act (ONSA) 2025 membawa satu perubahan penting dalam pendekatan keselamatan digital Malaysia.
Daripada hanya menunggu aduan pengguna atau campur tangan selepas sesuatu kandungan menjadi tular, pendekatan keselamatan dalam talian perlu memberi penekanan kepada pencegahan, penilaian risiko dan tanggungjawab platform.
Ini penting kerana platform digital bukan lagi sekadar “saluran komunikasi”.
Mereka ialah sebahagian daripada infrastruktur sosial moden. Mereka menentukan bagaimana kandungan disebarkan, apakah kandungan yang dipaparkan kepada pengguna, bagaimana sistem cadangan berfungsi dan bagaimana sesuatu kandungan boleh menjadi tular.
Justeru, apabila platform memperoleh manfaat ekonomi daripada jumlah pengguna yang besar, mereka juga mesti memikul tanggungjawab sosial yang setimpal.
Keuntungan digital tidak boleh dipisahkan daripada tanggungjawab digital. Platform tidak boleh menyerahkan keseluruhan tanggungjawab keselamatan kepada pengguna dengan alasan bahawa mereka hanya menyediakan teknologi.
Namun, pada masa sama, kita perlu berhati-hati supaya usaha meningkatkan keselamatan tidak bertukar menjadi pengawasan digital tanpa sempadan. Keselamatan tidak boleh menjadi alasan mengorbankan privasi
Di sinilah perbahasan ONSA menjadi lebih kompleks. Bagaimana kita mahu memastikan kanak-kanak selamat tanpa mewujudkan sistem pemantauan yang terlalu luas?
Bagaimana kandungan berbahaya boleh dikesan tanpa menjejaskan komunikasi peribadi yang sah?
Bagaimana kita memastikan keputusan automatik platform tidak menyebabkan kandungan yang tidak berbahaya turut disekat?
Risiko overblocking adalah realistik apabila sistem pengesanan kandungan terlalu agresif.
Kandungan yang sah mungkin tersilap diturunkan. Akaun pengguna boleh disekat tanpa penjelasan mencukupi. Dalam keadaan tertentu, pengguna mungkin tidak mempunyai mekanisme rayuan yang berkesan.
Oleh itu, pelaksanaan ONSA mesti berasaskan prinsip ketelusan, akauntabiliti, perkadaran dan semak dan imbang. Kita perlu tahu siapa yang membuat keputusan, bagaimana keputusan dibuat dan apakah mekanisme untuk mencabar keputusan tersebut.
Persoalan yang wajar dikemukakan ialah iapa mengawal pihak yang mempunyai kuasa untuk mengawal kandungan?
Ini bukan bermaksud keselamatan perlu dikompromikan. Sebaliknya, keselamatan dan hak pengguna mesti berjalan seiring.
Malaysia sudah mempunyai undang-undang tetapi adakah ia cukup berkesan?
Malaysia sebenarnya mempunyai rangka kerja perundangan yang agak luas berkaitan keselamatan komunikasi, jenayah siber dan perlindungan kanak-kanak.
Antaranya ialah Akta Komunikasi dan Multimedia 1998 (Akta 588), Akta Kesalahan-Kesalahan Seksual Terhadap Kanak-Kanak 2017 (Akta 792), Akta Kanak-Kanak 2001, Kanun Keseksaan, Akta Keterangan 1950 dan Akta Jenayah Komputer 1997.
Persoalan yang lebih besar ialah bagaimana kesemua instrumen tersebut disepadukan dalam menghadapi realiti digital yang berubah dengan pantas.
Undang-undang yang kuat tidak memberi makna jika penguatkuasaan lemah.
Penjenayah tidak membaca akta sebelum melakukan jenayah. Mereka mencari kelemahan sistem.
Apabila satu platform dikawal, mereka berpindah ke platform lain. Apabila satu teknik disekat, teknik baharu muncul.
Maka, penguatkuasaan memerlukan lebih daripada pegawai yang memahami undang-undang. Ia memerlukan pakar forensik digital, penganalisis data, kepakaran AI, keupayaan risikan siber dan kerjasama antarabangsa.
CSAM tidak mengenal sempadan negara. Maka penguatkuasaan juga tidak boleh berfikir dalam sempadan negara semata-mata. Jangan letakkan semua beban kepada kerajaan Satu lagi kesilapan ialah menganggap keselamatan internet merupakan tanggungjawab kerajaan sahaja.
Hakikatnya, keselamatan digital ialah tanggungjawab bersama. Ibu bapa perlu memahami risiko yang dihadapi anak-anak. Guru perlu mempunyai pengetahuan asas mengenai eksploitasi digital. Institusi pendidikan perlu memperkukuh literasi keselamatan siber.
Media pula mempunyai tanggungjawab untuk melaporkan isu CSAM secara beretika — tanpa mengeksploitasi mangsa atau menyebarkan butiran yang boleh menyebabkan identiti mereka terdedah.
Syarikat teknologi pula mesti meningkatkan reka bentuk keselamatan (safety by design) dan memastikan mekanisme pelaporan mudah dicapai serta berkesan.
Masyarakat juga perlu mengetahui bahawa melaporkan kandungan mencurigakan bukan tindakan “campur tangan”, tetapi sebahagian daripada tanggungjawab sosial.
Literasi digital mesti bermula lebih awal
Dalam dunia yang semakin bergantung kepada teknologi, pendidikan keselamatan internet tidak boleh diberikan hanya selepas berlaku insiden.
Kanak-kanak perlu diajar tentang privasi, sempadan peribadi, manipulasi dalam talian, pemangsaan digital dan risiko berkongsi imej atau maklumat peribadi.
Ibu bapa pula perlu mempunyai pengetahuan yang mencukupi untuk mengenal pasti tanda-tanda anak mungkin menjadi mangsa manipulasi atau eksploitasi.
Literasi digital bukan lagi kemahiran tambahan. Ia ialah kemahiran hidup.
Ukuran kejayaan bukan jumlah kandungan yang dipadam
Akhirnya, kita perlu mengubah cara kita mengukur kejayaan dasar keselamatan internet.
Kejayaan tidak sepatutnya hanya diukur berdasarkan berapa banyak kandungan dipadam, berapa banyak akaun disekat atau berapa banyak notis dikeluarkan.
Ukuran paling penting ialah berapa ramai kanak-kanak berjaya dilindungi sebelum mereka menjadi mangsa? Itulah ukuran sebenar.
Dalam membanteras CSAM, kita tidak boleh hanya bertindak selepas tragedi berlaku. Kita perlu membina sistem yang mampu mengesan risiko lebih awal, mencegah eksploitasi dan memastikan platform bertanggungjawab terhadap ekosistem yang mereka bina.
ONSA mempunyai potensi untuk menjadi satu tonggak penting keselamatan digital Malaysia. Namun, undang-undang sahaja tidak akan menyelesaikan masalah.
Kita memerlukan kerajaan yang tegas tetapi telus, platform yang inovatif tetapi bertanggungjawab, penguatkuasaan yang pantas tetapi berintegriti serta masyarakat yang celik digital.
Yang paling penting, kita perlu memastikan mangsa tidak dilupakan dalam perdebatan tentang teknologi, algoritma, privasi dan kuasa. Di sebalik setiap fail CSAM ada seorang kanak-kanak.
Dan di sebalik setiap kanak-kanak itu ada hak untuk hidup, membesar dan menggunakan internet tanpa menjadi mangsa eksploitasi. Kita tidak boleh menunggu sehingga anak sendiri menjadi mangsa sebelum menyedari bahawa keselamatan internet bukan lagi pilihan.
Ia adalah tanggungjawab. Dan tanggungjawab itu bermula sekarang. – MalaysiaGazette
Oleh Ts. Dr. Syed Agil bin Shekh Alsagoff
Penulis adalah Pensyarah Kanan Media dan Komunikasi, Universiti Putra Malaysia
NOTA: Artikel ini merupakan pandangan peribadi penulis dan tidak semestinya mewakili pandangan mahu pun pendirian rasmi MalaysiaGazette
