KEWAJIPAN mencegah pencemaran berbahaya tidak bermula hanya setelah sebuah negara menerima surat bantahan daripada jirannya. Malaysia wajar menyediakan tuntutan antarabangsa berhubung jerebu rentas sempadan apabila bukti menunjukkan bahawa Indonesia gagal menunaikan kewajipannya. Kemarahan perlu diterjemahkan menjadi strategi undang-undang yang mempunyai asas, bukti dan tuntutan pemulihan yang jelas.
Pusat Meteorologi Khas ASEAN mengaktifkan tahap amaran jerebu serantau tertinggi pada 26 Ogos 2026. Pemantauannya turut merekodkan pergerakan asap dari Kalimantan ke Sarawak. Pemerhatian ini memberikan asas untuk penyiasatan. Namun, pemerhatian tersebut sahaja belum membuktikan bahawa Indonesia bertanggungjawab di sisi undang-undang terhadap setiap kerugian Malaysia.
Asas perundangan sudah tersedia. Malaysia dan Indonesia merupakan pihak kepada Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan. Perjanjian ini merangkumi pemantauan, pencegahan, kesiapsiagaan dan tindak balas kecemasan. Perkara 4(2) mewajibkan respons segera terhadap permintaan maklumat berkaitan atau perundingan apabila jerebu rentas sempadan berasal dari wilayah negara pihak berkenaan. Perkara 12(4) pula mewajibkan keputusan dan pemberitahuan segera berhubung tawaran bantuan.
Kewajipan ini tidak menunggu surat bantahan. Pada masa yang sama, perjanjian itu tidak menjadikan Indonesia bertanggungjawab secara automatik setiap kali asap melintasi sempadan.
Persoalan utamanya ialah sama ada pihak berkuasa Indonesia telah mengambil langkah berjaga-jaga dan pengawalseliaan yang dituntut oleh undang-undang antarabangsa. Dalam kes Pulp Mills, Mahkamah Keadilan Antarabangsa menjelaskan bahawa kewajipan kecermatan wajar melibatkan peraturan yang sesuai, penguatkuasaan yang bersungguh-sungguh serta pengawasan pentadbiran terhadap pengendali awam dan swasta.
Oleh itu, Malaysia perlu menyiasat kegagalan yang khusus. Adakah risiko kebakaran yang diketahui telah ditangani sebelum musim kering? Adakah pelanggaran berulang disiasat? Adakah perintah penguatkuasaan dilaksanakan? Adakah amaran disusuli langkah pencegahan yang munasabah?
Indonesia perlu diberikan peluang mengemukakan bukti tindakannya. Cuaca melampau dan keadaan muka bumi yang sukar relevan kepada penilaian tersebut. Begitu juga bukti bahawa langkah pencegahan yang munasabah sebenarnya tersedia tetapi diabaikan.
Kebakaran oleh syarikat swasta tidak semestinya perlu disifatkan sebagai perbuatan kerajaan. Negara boleh dipertanggungjawabkan atas kegagalannya sendiri menunaikan kewajipan pengawalseliaan. Pendapat nasihat Mahkamah pada 2025 mengenai perubahan iklim memperjelas perbezaan ini, walaupun tidak memutuskan pertikaian jerebu berkenaan.
Malaysia perlu mengambil empat langkah praktikal
Pertama, Wisma Putra dan Jabatan Peguam Negara perlu menyediakan notis tuntutan yang disokong bukti. Notis itu hendaklah mengenal pasti kewajipan yang didakwa dilanggar, meminta rekod dan perundingan, serta mengekalkan hak Malaysia untuk menuntut pemulihan. Kerjasama kecemasan mesti diteruskan.
Kedua, pakar bebas perlu menghubungkan kebakaran, pergerakan bahan pencemar dan pendedahan di Malaysia. Pemerhatian satelit mesti diuji bersama ukuran di lapangan dan pemodelan atmosfera. Sumber pencemaran tempatan serta ketidakpastian saintifik wajib diambil kira. Titik panas merupakan petunjuk penyiasatan, bukannya bukti muktamad tentang pihak yang memulakan kebakaran.
Ketiga, kerugian yang berpunca daripada pelanggaran kewajipan perlu dihitung. Kos tambahan rawatan, pemantauan dan operasi kecemasan mesti disokong rekod. Penghakiman pampasan Costa Rica–Nicaragua pada 2018 mengiktiraf kerosakan alam sekitar sebagai kerugian yang boleh diberikan pampasan, dengan hubungan sebab akibat yang cukup langsung dan pasti. Malaysia perlu menjelaskan kerugian yang dapat dicegah atau dikurangkan sekiranya kewajipan itu dipenuhi.
Keempat, Malaysia perlu mendapatkan laluan sah kepada keputusan yang mengikat. Perjanjian jerebu memperuntukkan perundingan, bukannya pengadjudikasian wajib. Prosiding di Mahkamah Keadilan Antarabangsa memerlukan asas bidang kuasa yang sah. Malaysia boleh mencadangkan perjanjian khas, timbang tara atau suruhanjaya tuntutan dua hala yang mempunyai pakar bebas dan kuasa membuat keputusan mengikat.
Konvensyen Undang-Undang Laut Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pula wajar diteliti sekiranya terdapat bukti pencemaran marin yang relevan. Asap yang melintasi ruang di atas laut sahaja tidak mencukupi. Bidang kuasa, syarat prosedur dan pengecualian perlu dinilai terlebih dahulu.
Pelan awal sembilan puluh hari patut menghasilkan himpunan bukti, penilaian sementara kerugian dan cadangan penyelesaian yang beralasan. Tempoh ini ialah sasaran pentadbiran yang dicadangkan, bukannya tempoh wajib dalam perjanjian.
Mana-mana syarikat Malaysia yang terbabit juga mesti disiasat dengan ketelitian yang sama. Kewarganegaraan tidak boleh menjadi alasan untuk mengamalkan pertanggungjawaban terpilih.
Malaysia sudah mempunyai asas undang-undang. Yang diperlukan ialah kesungguhan menggunakannya. Ketiadaan bantahan tidak memadamkan kewajipan sedia ada. Ketiadaan strategi undang-undang yang serius jauh lebih sukar dipertahankan.
Oleh: Profesor Madya Dr Shahrul Mizan Ismail
Pensyarah di Fakulti Undang-Undang, Universiti
Kebangsaan Malaysia (UKM)
