Oleh Awang Azman Awang Pawi
Dalam mana-mana negara persekutuan yang kaya dengan sumber asli, persoalan mengenai siapa yang mengawal, mengurus dan menikmati hasil sumber tersebut sering menjadi ujian terbesar kepada kematangan politik dan kebijaksanaan kenegaraan. Isu hubungan antara PETRONAS dan PETROS bukan sekadar pertikaian teknikal tentang pengurusan gas atau tafsiran undang-undang, tetapi cerminan cabaran lebih besar dalam mengimbangi kepentingan nasional, hak negeri dan tuntutan pembangunan yang adil dalam sebuah Persekutuan Malaysia.
Sekiranya isu ini ditangani secara sempit sama ada melalui pendekatan perundangan yang keras atau retorik politik yang populis maka ia akan berisiko mewujudkan situasi kalah-kalah dan ini akan mengakibatkan keyakinan pelabur terhakis, hubungan persekutuan–negeri tertekan, dan sektor tenaga negara terperangkap dalam ketidaktentuan. Namun, jika ditangani dengan kebijaksanaan strategik, isu ini sebenarnya boleh menjadi peluang bersejarah untuk membina satu model baharu perkongsian ekonomi yang lebih matang, adil dan berdaya tahan.
Melangkaui Logik Menang–Kalah
Pertama sekali, wajar ditegaskan bahawa penyelesaian terbaik bukanlah menentukan “siapa lebih berkuasa”, tetapi “bagaimana nilai ekonomi dapat dimaksimumkan dan dikongsi secara adil”. Selama ini, perdebatan sering terperangkap dalam dikotomi undang-undang seperti Akta Pembangunan Petroleum 1974 di satu pihak, dan ordinan atau undang-undang negeri di pihak lain. Pendekatan ini, walaupun sah dari segi perundangan, tidak semestinya bijak daripada segi ekonomi dan kenegaraan.
Hakikatnya, kekuatan PETRONAS sebagai syarikat minyak nasional adalah aset strategik Malaysia yang tidak boleh digadai. Pada masa yang sama, aspirasi Sarawak untuk menikmati manfaat ekonomi yang lebih besar daripada sumber gas di wilayahnya adalah tuntutan yang wajar dan sah, selari dengan semangat Perjanjian Malaysia 1963. Maka, persoalannya bukan sama ada satu pihak perlu mengalah, tetapi bagaimana kedua-duanya boleh berkongsi peranan secara saling menguntungkan.
Prinsip Teras Penyelesaian Strategik
Model penyelesaian strategik yang realistik perlu berpaksikan beberapa prinsip asas. Pertama, kerangka perundangan nasional mesti kekal stabil. Sebarang penyelesaian yang menggugat asas undang-undang sedia ada hanya akan mencetuskan ketidaktentuan jangka panjang dan menakutkan pelabur. Kedua, Sarawak perlu diberi ruang penyertaan ekonomi yang substantif, bukan simbolik. Ketiga, PETRONAS sebagai milik negara mesti dilindungi daripada risiko kehilangan pendapatan atau gangguan operasi yang boleh menjejaskan peranannya di peringkat global.
Berdasarkan prinsip ini, pendekatan paling munasabah ialah memisahkan isu pemilikan undang-undang daripada isu pengurusan nilai ekonomi. Pemilikan sumber boleh kekal di bawah kerangka nasional, tetapi pengurusan, pengagihan dan penjanaan nilai ekonomi boleh dikongsi melalui perjanjian komersial yang jelas dan telus.
Daripada Royalti kepada Perkongsian Nilai
Selama beberapa dekad, hubungan antara kerajaan negeri pengeluar dan syarikat minyak nasional banyak bergantung kepada mekanisme royalti. Walaupun penting, royalti semata-mata tidak lagi mencukupi dalam konteks pembangunan moden. Sarawak, dengan cita-cita membangunkan industri hiliran, tenaga bersih dan ekonomi berasaskan gas, memerlukan penyertaan ekonomi yang lebih langsung dan berterusan.
Di sinilah konsep perkongsian nilai memainkan peranan. Melalui perjanjian komersial yang dirunding secara matang, Sarawak melalui PETROS boleh diberikan bahagian tertentu daripada nilai ekonomi gas, khususnya dalam aspek pengagregatan, pengedaran dan penggunaan domestik. Pendekatan ini membolehkan Sarawak merancang pembangunan industrinya dengan lebih yakin, sambil memastikan PETRONAS terus menguasai rantaian nilai strategik di peringkat nasional dan antarabangsa.
Harga Gas Domestik dan Pembangunan Sarawak
Salah satu dimensi paling kritikal ialah isu harga gas domestik. Jika Sarawak ingin membangunkan industri berasaskan gas, maka mekanisme harga perlu lebih rasional agar tidak dikenakan harga setara dengan harga LNG eksport. Model penyelesaian strategik perlu membenarkan gas untuk kegunaan domestik Sarawak ditawarkan pada harga yang munasabah, berasaskan kos dan margin yang adil.
Langkah ini bukanlah satu bentuk subsidi tersembunyi yang merugikan negara. Sebaliknya, ia merupakan pelaburan strategik. Industri baharu yang terhasil akan menjana pekerjaan, memperluas asas cukai dan mewujudkan ekosistem ekonomi yang lebih berdaya tahan. Dalam jangka panjang, manfaat ini akan kembali kepada kerajaan Persekutuan melalui hasil cukai, dividen dan pertumbuhan ekonomi nasional dan ini bagi menampung pembangunan insfrastruktur negara dan pembinaan modal insan peringkat nasional meliputi seluruh pelusuk negeri.
Melindungi PETRONAS sebagai Aset Negara
Dalam mana-mana penyelesaian, kepentingan PETRONAS tidak boleh dikompromi. PETRONAS bukan sekadar entiti komersial, tetapi simbol keupayaan Malaysia mengurus sumber strategik secara berdaulat. Oleh itu, sebarang model perkongsian mesti memastikan kestabilan pendapatan, perlindungan pelaburan sedia ada dan jaminan terhadap risiko pasaran global.
Perkara ini boleh dicapai melalui mekanisme jaminan komersial, seperti had minimum pendapatan, perlindungan modal dan klausa pelarasan automatik apabila pasaran tenaga global berdepan ketidaktentuan. Dengan pendekatan ini, PETRONAS tidak akan melihat penyertaan PETROS sebagai ancaman, sebaliknya sebagai rakan strategik yang membantu mengembangkan pasaran domestik dan menstabilkan operasi jangka panjang.
Manfaat kepada Persekutuan dan Malaysia
Daripada sudut Persekutuan, penyelesaian strategik ini membawa mesej politik yang penting, iaitu Putrajaya bukan sahaja mempertahankan kepentingan nasional, tetapi juga mendengar dan menghormati aspirasi negeri. Aspek ini berupaya memperkukuh integrasi persekutuan–negeri dan mengurangkan sentimen pinggiran yang sering dieksploitasi secara politik.
Bagi Malaysia secara keseluruhan, model ini meningkatkan daya tarikan negara sebagai destinasi pelaburan tenaga. Pelabur antarabangsa menilai kestabilan dasar dan keupayaan sesebuah negara menyelesaikan konflik dalaman secara matang. Penyelesaian yang berasaskan rundingan, perkongsian dan kepastian undang-undang akan mengukuhkan reputasi Malaysia di mata dunia.
Menang Semua sebagai Pilihan Rasional
Akhirnya, model penyelesaian strategik PETRONAS–PETROS bukan sekadar kompromi, tetapi pilihan rasional yang paling menguntungkan semua pihak. Sarawak memperoleh manfaat ekonomi sebenar dan keupayaan merancang masa depan industrinya. PETRONAS kekal kukuh sebagai syarikat minyak nasional yang berwibawa. Persekutuan pula berjaya mempamerkan kepimpinan yang matang dan berpandangan jauh.
Lebih penting, Malaysia sebagai sebuah negara memperoleh sesuatu yang jauh lebih bernilai daripada kemenangan mana-mana pihak: kestabilan, keyakinan dan masa depan ekonomi tenaga yang mampan. Dalam dunia yang semakin kompleks dan kompetitif, kebijaksanaan untuk berkongsi nilai – bukan bertelingkah soal kuasa – itulah tanda sebenar kematangan sebuah negara.
Yang ini ditegaskan ialah isu PETRONAS–PETROS tidak harus berakhir di mahkamah atau medan retorik politik, tetapi di meja rundingan strategik yang berteraskan kepentingan bersama. Di situlah terletaknya jalan kemenangan kepada semua pihak Sarawak, PETROS, PETRONAS dan negara kita Malaysia.
— Datuk Profesor Dr Awang Azman Awang Pawi adalah ahli akademik di Universiti Malaya, Kuala Lumpur. Beliau kini ialah Majlis Penasihat Perpaduan Negara dan ialah Felo Kanan Akademi Kenegaraan Malaysia.
