Oleh: Dr. Mastura Mahamed
AI boleh menulis dengan begitu yakin sehingga kesalahan pun kelihatan seperti fakta.
Seorang pelajar boleh meminta AI mencadangkan rujukan untuk tugasan. Dalam beberapa saat, keluar senarai artikel lengkap dengan nama pengarang, tajuk jurnal dan tahun penerbitan. Semuanya kelihatan meyakinkan. Tetapi apabila dicari semula, sebahagiannya mungkin tidak pernah wujud.
Seorang pengguna pula boleh meminta AI menerangkan sesuatu isu semasa. Jawapannya tersusun, bahasanya baik dan nadanya meyakinkan. Persoalannya, berapa ramai yang akan berhenti dan menyemak sama ada maklumat itu benar?
Persoalan ini menjadi semakin penting apabila Malaysia memperluaskan akses kepada teknologi kecerdasan buatan.
Program AI Untuk Rakyat melalui portal Rakyat Digital menyasarkan 100,000 belia Malaysia berumur antara 18 hingga 30 tahun. Mereka yang melengkapkan enam modul ditetapkan layak menerima akses percuma selama tiga bulan kepada aplikasi AI terpilih secara berfasa.
Ini perkembangan yang baik. Jika Malaysia mahu bergerak menuju Negara AI menjelang 2030, belia tidak boleh sekadar menjadi pengguna pasif teknologi yang dibangunkan di tempat lain. Mereka perlu memahami, mencuba dan menggunakan AI dalam pendidikan, pekerjaan dan kehidupan seharian.
Namun, akses hanyalah langkah pertama.
Cabaran yang lebih besar ialah memastikan 100,000 pengguna baharu ini bukan sahaja tahu bagaimana mendapatkan jawapan daripada AI, tetapi juga tahu bila jawapan itu perlu dipersoalkan.
Program AI Untuk Rakyat sebenarnya sudah mengambil langkah ke arah itu. Antara pembelajaran yang disediakan ialah Keselamatan AI, yang merangkumi risiko AI serta pengenalpastian deepfake, maklumat palsu dan media sintetik. CyberSAFE untuk Rakyat pula memberi perhatian kepada keselamatan dalam talian dan penipuan digital.
Persoalan seterusnya bukan lagi sama ada aspek keselamatan diajar. Persoalannya ialah bagaimana kita memastikan apa yang dipelajari menjadi kemahiran sebenar?
Mengetahui bahawa AI boleh menghasilkan maklumat salah tidak sama dengan mampu mengesannya ketika berhadapan dengan jawapan yang kelihatan sangat meyakinkan.
Di sinilah literasi AI perlu bergerak daripada pengetahuan kepada amalan. Selepas melengkapkan modul, misalnya, peserta boleh diberikan beberapa situasi ringkas. AI menghasilkan satu rujukan akademik: cari dan tentukan sama ada ia benar-benar wujud.
AI memberikan statistik mengenai Malaysia: kenal pasti sumber asal sebelum menggunakannya. Satu imej tular kelihatan seperti rakaman kejadian sebenar: apakah petunjuk yang perlu diperiksa sebelum berkongsi?
Tidak perlu peperiksaan panjang. Beberapa situasi dunia sebenar sudah boleh menguji satu tabiat yang sangat penting dalam zaman AI: jangan hanya jana, semak.
Kemahiran ini penting bukan hanya kepada pelajar.
Wartawan boleh menggunakan AI untuk membantu transkripsi, meringkaskan dokumen atau menyusun maklumat. Peniaga kecil boleh menggunakannya untuk menghasilkan bahan promosi. Guru boleh mendapatkan bantuan menyediakan bahan pembelajaran. Pekerja muda boleh menggunakannya untuk menulis, menganalisis atau mencari idea.
Namun, dalam semua keadaan itu, AI tidak seharusnya mengambil alih pertimbangan manusia.
Dalam kewartawanan, misalnya, kelajuan tidak pernah menggantikan verifikasi. Maklumat daripada AI tidak boleh dianggap sebagai sumber hanya kerana ayatnya kelihatan profesional. Sumber asal masih perlu diperiksa, konteks masih perlu difahami dan keputusan editorial masih menjadi tanggungjawab manusia.
Prinsip yang sama sepatutnya dibawa ke universiti.
Perdebatan mengenai AI dalam pendidikan terlalu mudah terperangkap pada persoalan sama ada pelajar menggunakan ChatGPT atau tidak. Persoalan yang lebih berguna ialah bagaimana mereka menggunakannya.
Jika AI membantu mencari idea, bolehkah pelajar membezakan idea dengan bukti? Jika AI memberikan rujukan, adakah rujukan asal diperiksa? Jika AI meringkaskan artikel, adakah pelajar memahami teks asal? Jika AI menghasilkan fakta, siapa yang bertanggungjawab mengesahkannya?
Prompt ialah kemahiran. Verifikasi ialah tanggungjawab.
Pendekatan ini juga selari dengan usaha Malaysia mengukur literasi digital secara lebih menyeluruh. Kajian Literasi Digital Negara menilai bukan sekadar penggunaan teknologi, tetapi keupayaan mencari, menilai dan menggunakan maklumat secara efektif dan selamat.
Antara objektifnya ialah memahami keupayaan masyarakat menangani maklumat palsu dan penipuan digital serta mengenal pasti jurang antara kumpulan masyarakat.
Program melibatkan 100,000 belia memberikan peluang yang baik untuk membawa ukuran sebegini kepada literasi AI.
Selain jumlah pendaftaran atau peserta yang menamatkan modul, impaknya boleh dinilai melalui perubahan tingkah laku. Adakah selepas latihan peserta lebih cekap mengenal pasti maklumat yang tidak dapat disahkan? Adakah mereka lebih berhati-hati berkongsi data peribadi? Bolehkah mereka mengenal kemungkinan bias? Adakah mereka tahu keadaan
yang memerlukan keputusan manusia mengatasi cadangan mesin?
Jawapan kepada soalan-soalan ini lebih bernilai daripada angka penyertaan semata-mata kerana ia boleh digunakan untuk memperbaiki latihan bagi kumpulan seterusnya.
Aspek keterangkuman juga tidak boleh menjadi nota kaki dalam agenda AI.
Teknologi AI mempunyai potensi besar membantu golongan yang berhadapan dengan halangan komunikasi dan akses, termasuk melalui transkripsi, sari kata, bantuan bahasa dan pemprosesan maklumat. Pada masa yang sama, latihan AI perlu boleh diakses oleh pengguna OKU, mereka dengan tahap literasi digital yang berbeza serta masyarakat daripada latar bahasa dan pendidikan yang pelbagai.
UNESCO sendiri menekankan bahawa pembangunan kompetensi AI perlu memberi perhatian kepada pelajar kurang upaya serta kumpulan minoriti bahasa dan budaya.
Malaysia juga telah menetapkan keterangkuman sebagai salah satu daripada tujuh prinsip dalam Garis Panduan Tadbir Urus dan Etika AI negara, bersama keselamatan, privasi, ketelusan dan akauntabiliti.
Maka kejayaan AI Untuk Rakyat tidak seharusnya dinilai hanya berdasarkan berapa ramai belia memperoleh akses kepada AI. Lebih penting ialah jenis pengguna yang kita hasilkan selepas akses itu diberikan.
Jika 100,000 belia ini menjadi antara generasi awal yang dipersiapkan untuk Negara AI, mereka perlu menjadi generasi yang memahami bahawa jawapan pantas belum tentu jawapan yang betul, bahasa yang meyakinkan belum tentu fakta dan teknologi yang pintar tetap memerlukan manusia yang berfikir.
Malaysia memang memerlukan lebih ramai belia yang tahu menggunakan AI. Tetapi Negara AI yang matang memerlukan sesuatu yang lebih penting iaitu rakyat yang tahu bila AI perlu dipersoalkan.
Penulis adalah Pensyarah Kanan,
Jabatan Komunikasi,
Fakulti Bahasa Moden dan Komunikasi,
Universiti Putra Malaysia.
