Oleh Prof. Madya Dr. Shahrul Mizan bin Ismail
MALAYSIA berhak mengawal sempadannya. UNHCR bukan pas imigresen, bukan permit kerja dan bukan janji kewarganegaraan. Sesiapa yang masuk atau tinggal tanpa kebenaran tertakluk kepada undang-undang Malaysia. Sesiapa yang melakukan jenayah pula wajar disiasat, didakwa dan, jika sabit kesalahan, dihukum. Status sebagai pelarian atau pencari suaka tidak memberikan kekebalan daripada undang-undang.
Namun, kedaulatan bukan cek kosong. Mengeluarkan seseorang yang tiada hak untuk berada di Malaysia ialah satu perkara. Menghantarnya ke tempat yang benar-benar mendedahkannya kepada pembunuhan, penyeksaan, kehilangan paksa atau penganiayaan ialah perkara yang lain. Di situlah kuasa imigresen bertemu garis merah hak asasi.
Perbahasan semasa perlu bermula dengan fakta yang tepat. Pada 27 Ogos 2026, Kementerian Dalam Negeri (KDN) menyatakan bahawa 1,476 warga Myanmar yang layak dan bersetuju untuk pulang akan dihantar pada 29 September di bawah fasa pertama Program Repatriasi Sukarela. Mereka ialah sebahagian daripada kumpulan 5,000 orang yang akan dihantar secara berperingkat.
KDN turut menjelaskan bahawa pelarian dari Myanmar di Malaysia merangkumi etnik Rohingya, Chin, Karen dan Mon. Oleh itu, tidak cermat untuk terus melabelkan kesemua 1,476 orang itu sebagai Rohingya tanpa pecahan rasmi mengenai identiti dan status setiap individu. [Bernama, 27 Ogos 2026] Perbezaan itu bukan soal istilah semata-mata. Ia menentukan undang-undang dan tahap perlindungan yang terpakai.
Adakah mereka pelarian yang telah didaftarkan, pencari suaka yang tuntutannya belum diputuskan, tahanan imigresen biasa, pesalah yang telah selesai menjalani hukuman, atau campuran beberapa kategori? Adakah terdapat kanak-kanak, mangsa pemerdagangan manusia, orang tanpa kewarganegaraan atau individu yang berdepan risiko khusus dan memerlukan perlindungan? Tanpa jawapan, orang ramai tidak dapat menilai sama ada proses itu benar-benar sukarela dan selamat atau
sekadar pemindahan beramai-ramai yang diberi nama lebih lunak.
Di sisi undang-undang dalam negeri, kuasa kerajaan memang luas. Seksyen 31 hingga 34 Akta Imigresen 1959/63 memperuntukkan kuasa penyingkiran terhadap kategori tertentu dan penahanan sementara menunggu penyingkiran. Seksyen 59A pula mengehadkan ruang semakan kehakiman, walaupun batas sebenar klausa penyingkiran bidang kuasa itu mesti dibaca bersama prinsip perlembagaan dan keadilan asasi. [Akta Imigresen 1959/63, Jabatan Imigresen Malaysia].
Dalam Pihak Berkuasa Negeri Sabah v Sugumar Balakrishnan [2002] 3 MLJ 72, Mahkamah Persekutuan mengiktiraf ruang budi bicara eksekutif yang besar dalam urusan imigresen. Namun, keputusan kemudian dalam Indira Gandhi a/p Mutho v Pengarah Jabatan Agama Islam Perak [2018] 1 MLJ 545 menegaskan kedudukan semakan kehakiman dalam struktur Perlembagaan dan bahawa label “muktamad” tidak menghalalkan keputusan yang dicemari kesilapan bidang kuasa atau pelanggaran keadilan asasi. Ringkasnya, luasnya kuasa tidak sama dengan ketiadaan batas.
Pengalaman pada 2021 memberikan peringatan yang lebih khusus. Mahkamah Tinggi mengeluarkan perintah sementara bagi menangguhkan penghantaran 1,200 warga Myanmar, tetapi 1,086 orang tetap dihantar pada hari yang sama. Mahkamah kemudiannya memberikan kebenaran kepada dua pertubuhan hak asasi untuk meneruskan semakan kehakiman berhubung penghantaran tersebut. Episod itu menunjukkan mengapa penyelarasan antara eksekutif dan mahkamah bukan soal teknikal
yang boleh diketepikan apabila kebebasan serta keselamatan manusia dipertaruhkan. [Reuters, 9 Mac 2021].
Perkara 5(1) Perlembagaan Persekutuan menggunakan ungkapan “tiada seorang pun”, manakala Perkara 8(1) merujuk kepada “semua orang”. Peruntukan itu tidak secara automatik memberikan orang asing hak untuk menetap di Malaysia. Namun, orang bukan warganegara juga tidak berada di luar lingkungan undang-undang. Penahanan dan penyingkiran tetap perlu dibuat menurut undang-undang, bagi tujuan yang sah dan melalui proses yang tidak sewenang-wenangnya. [Perlembagaan Persekutuan, portal rasmi Jabatan Peguam Negara]
Malaysia juga sedang membangunkan mekanisme negaranya sendiri melalui Program Dokumen Pendaftaran Pelarian (DPP), selaras dengan Arahan Majlis Keselamatan Negara No. 23 (Semakan 2023). Langkah mengumpulkan identiti dan data biometrik yang boleh disahkan ialah perkembangan yang wajar. Negara tidak sepatutnya bergantung selama-lamanya pada kad yang dikeluarkan oleh sebuah agensi antarabangsa untuk mengetahui siapa yang berada dalam wilayahnya.
KDN sendiri telah menegaskan bahawa DPP tidak memberikan kewarganegaraan, taraf pemastautin tetap atau hak untuk
tinggal secara kekal, dan bahawa pelarian yang melakukan kesalahan tetap tertakluk kepada penguatkuasaan serta proses undang-undang Malaysia. [Bernama, 13 Jun 2026]. Namun, pengumpulan data biometrik dengan sendirinya bukan proses penentuan status. DPP hanya akan menjadi instrumen kedaulatan yang berwibawa jika disertai tatacara yang telus: kriteria kelayakan yang diterbitkan, temu duga individu, jurubahasa yang bebas, alasan keputusan secara bertulis, penilaian risiko di tempat kepulangan dan mekanisme semakan bagi membetulkan kesilapan.
Tanpa perlindungan itu, pangkalan data yang dibina atas nama pengurusan boleh bertukar menjadi senarai penyingkiran. Kedudukan Malaysia yang tidak menjadi pihak kepada Konvensyen Pelarian 1951 dan Protokol 1967 juga mesti dihuraikan dengan tepat. Dalam sistem undang-undang Malaysia yang bersifat dualis, ratifikasi sesuatu triti tidak dengan sendirinya menjadikan semua peruntukannya undang-undang domestik.
Pendekatan itu dapat dilihat, antaranya, dalam AirAsia Bhd v Rafizah Shima Mohamed Aris [2014] 5 MLJ 318 dan Bato Bagi v Kerajaan Negeri Sarawak [2011] 6 MLJ 297. Maka, Konvensyen 1951 tidak boleh diperlakukan seolah-olah sebuah akta Parlimen Malaysia. [Status Malaysia, UNHCR Refugee Treaty and Legislation Dashboard]. Tetapi analisis tidak boleh berhenti dengan ayat “Malaysia bukan negara pihak”.
Prinsip non-refoulement, iaitu larangan menghantar seseorang ke tempat dia menghadapi ancaman serius terhadap nyawa atau kebebasannya, diterima secara meluas sebagai sebahagian daripada undang-undang antarabangsa kebiasaan. Kedudukan tepat prinsip kebiasaan dalam mahkamah domestik Malaysia masih mempunyai ruang perbahasan, tetapi pada peringkat antarabangsa, status bukan pihak kepada Konvensyen bukan jawapan lengkap kepada risiko pemulangan.
Dalam hal ini, hujah perlu cermat dan tidak berlebihan. Tidak selamat untuk mendakwa secara menyeluruh bahawa setiap aspek non-refoulement sudah pasti merupakan norma jus cogens. Yang lebih kukuh ialah dua proposisi ini: non-refoulement diiktiraf secara meluas sebagai norma kebiasaan, manakala larangan penyeksaan mempunyai taraf norma peremptori yang jauh lebih mantap. Oleh itu, penghantaran seseorang ke tempat yang mempunyai risiko nyata penyeksaan bukan sekadar persoalan dasar imigresen biasa.
Undang-undang pelarian sendiri bukan lesen untuk melindungi penjenayah. Artikel 1F Konvensyen 1951 mengecualikan, antara lain, individu yang terdapat alasan serius untuk dipercayai telah melakukan jenayah perang, jenayah terhadap kemanusiaan atau jenayah bukan politik yang serius. Artikel 33(2) pula membenarkan pengecualian terhad terhadap perlindungan non-refoulement bagi pelarian yang membahayakan keselamatan negara atau, selepas sabitan muktamad bagi jenayah yang amat serius, menjadi ancaman kepada masyarakat. Namun, pengecualian itu tidak memadamkan isu berasingan tentang larangan menghantar seseorang ke risiko penyeksaan. [Teks rasmi Konvensyen Pelarian 1951, OHCHR].
Inilah jawapan kepada dakwaan bahawa hak asasi sentiasa memihak kepada pelarian dan membelakangkan rakyat tempatan. Tidak. Negara berhak menyiasat ancaman keselamatan, mendakwa pesalah, membanteras pemerdagangan manusia, menutup perniagaan tanpa lesen dan mengambil tindakan terhadap pencerobohan atau gangguan awam. Tetapi tanggungjawab jenayah tetap bersifat individu.
Sebuah video tular, satu kes jenayah atau kemarahan terhadap sebuah komuniti tidak boleh menggantikan bukti terhadap orang yang hendak dihukum atau dihantar pulang. Jika kerajaan mahu meyakinkan rakyat, terbitkan data kesalahan mengikut jenis kes, status undang-undang dan kadar yang menggunakan asas perbandingan yang munasabah. Dasar berasaskan data lebih kukuh daripada dasar yang sekadar mengikut gelombang media sosial.
Istilah “sukarela” juga tidak boleh diterima hanya pada label. Menurut kerangka UNHCR, repatriasi sukarela memerlukan pilihan yang bebas dan bermaklumat serta kepulangan dalam keadaan selamat dan bermaruah. [UNHCR, Voluntary Repatriation] Tandatangan yang diperoleh di depot tahanan mungkin merekodkan persetujuan, tetapi belum tentu membuktikan pilihan yang bebas. Jika satu-satunya pilihan praktikal ialah pulang atau terus ditahan tanpa kepastian, kesukarelaannya wajar dipersoalkan.
Sekurang-kurangnya, setiap individu perlu ditemu duga secara sulit dengan bantuan jurubahasa, diberikan maklumat semasa tentang kawasan yang bakal dituju, dibenarkan mendapatkan nasihat bebas, diberi masa untuk membuat keputusan dan dipastikan boleh menolak kepulangan tanpa hukuman tambahan. UNHCR tidak mempunyai kuasa veto terhadap keputusan Malaysia. Namun, akses UNHCR atau pemerhati bebas dapat menguatkan kebolehpercayaan dakwaan kerajaan bahawa
persetujuan itu benar-benar bebas.
Menurut laporan Reuters pada 1 September, UNHCR menyatakan bahawa ia tidak terlibat dalam rancangan semasa Malaysia dan mengingatkan konflik bersenjata yang berterusan menimbulkan persoalan tentang keselamatan kepulangan. [Reuters, 1 September 2026]. Risiko di Myanmar bukan andaian abstrak.
Laporan terkini Pejabat Pesuruhjaya Tinggi Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu bagi Hak Asasi Manusia, bertarikh 25 Ogos 2026, merekodkan pelanggaran yang meluas dan sistematik terhadap Rohingya oleh tentera Myanmar dan Tentera Arakan. Antara yang dilaporkan ialah tangkapan sewenang-wenangnya, penyeksaan, keganasan seksual, kehilangan paksa, buruh dan perekrutan paksa, perampasan tanah serta pemusnahan kampung dan tempat ibadat. [Pejabat PBB di Geneva, 25 Ogos 2026].
Pada Jun 2026, UNHCR juga menyatakan keganasan bersasar, penganiayaan dan konflik di Rakhine masih berterusan. [UNHCR, 2 Jun 2026] Prosiding The Gambia v Myanmar di Mahkamah Keadilan Antarabangsa memberikan satu lagi asas
untuk berwaspada. Mahkamah telah mengeluarkan langkah sementara pada 2020 untuk melindungi hak Rohingya di bawah Konvensyen Genosid dan mengesahkan bidang kuasanya pada 2022.
Itu bukan keputusan muktamad bahawa genosid telah dibuktikan, dan bukan juga penentuan automatik tiada seorang pun boleh pulang. Namun, ia menunjukkan bahawa risiko terhadap Rohingya ialah isu undang-undang yang serius, bukannya slogan aktivis yang boleh diketepikan begitu sahaja. [Mahkamah Keadilan Antarabangsa, The Gambia v Myanmar].
Penilaian itu mesti dibuat secara individu dan mengikut tempat tujuan. Myanmar bukan satu blok risiko yang seragam. Identiti etnik, kawasan asal, umur, jantina, sejarah penahanan, kaitan politik, keadaan kesihatan dan risiko daripada tentera atau kumpulan bersenjata boleh menghasilkan kesimpulan yang berbeza. Prinsip non-refoulement tidak bermaksud tiada seorang warga Myanmar boleh pulang selama-lamanya. Ia bermaksud tiada seorang pun patut dihantar sebelum negara mengetahui siapa orang itu, ke mana dia akan pergi dan apakah bahaya yang menantinya.
Kanak-kanak memerlukan penelitian tambahan. Artikel 3 Konvensyen Mengenai Hak Kanak-Kanak meletakkan kepentingan terbaik kanak-kanak sebagai pertimbangan utama, manakala Artikel 22 menyentuh perlindungan kanak-kanak pelarian dan pencari suaka. Malaysia telah menarik balik reservasinya terhadap Artikel 22, walaupun persoalan penguatkuasaan domestik triti masih tertakluk kepada kerangka dualis negara. Pemisahan keluarga, dokumentasi, akses kepada penjaga dan keselamatan di tempat pulang tidak boleh diselesaikan dengan satu borang persetujuan orang dewasa. [Konvensyen Mengenai Hak Kanak-Kanak, OHCHR] [Status triti Malaysia, United Nations Treaty Collection].
Jalan keluarnya bukan membuka sempadan tanpa batas dan bukan juga pemulangan pukal tanpa saringan. Kerajaan boleh meneruskan pemulangan bagi mereka yang benar-benar memilih untuk pulang selepas penilaian individu yang boleh diaudit. Pada masa yang sama, SOP dan kategori 1,476 orang itu perlu diterbitkan tanpa mendedahkan data peribadi. Keputusan perlu disertai alasan bertulis dan saluran semakan segera.
Pesalah jenayah serius hendaklah didakwa atau dihukum menurut undang-undang; jika penyingkiran dipertimbangkan selepas itu, risiko penyeksaan dan penganiayaan masih perlu dinilai secara berasingan. Bagi mereka yang belum selamat untuk pulang, pilihan sementara yang terkawal, penempatan semula ke negara ketiga dan akses kerja terhad di bawah DPP boleh dipertimbangkan. Pemantauan selepas kepulangan serta syarat yang jelas untuk menggantung operasi jika berlaku kemudaratan juga perlu diwujudkan.
Saya tidak berhujah supaya Rohingya diberi kewarganegaraan, pemastautinan tetap atau kebebasan melanggar undang-undang. Saya mempertahankan satu sempadan yang lebih asas: negara tidak boleh menukar kemarahan kolektif menjadi kesalahan individu, dan tidak boleh menukar kuasa imigresen menjadi lesen menghantar manusia ke bahaya yang telah diketahui.
Negara yang yakin tidak membuktikan kedaulatan melalui jumlah orang yang berjaya dimuatkan ke atas kapal. Negara yang yakin mampu menerangkan, berdasarkan fakta dan undang-undang: orang ini boleh pulang dengan selamat; orang ini perlu dibicarakan; tuntutan orang ini tidak berasas; dan orang ini masih memerlukan perlindungan.
Berdaulat bukan sekadar kerana kita mampu menghantar orang pergi. Berdaulat ialah apabila kita tahu siapa yang boleh dihantar, atas alasan apa, ke mana, melalui proses yang bagaimana, dan kita sanggup mempertahankan keputusan itu di sisi undang-undang.
Penulis adalah Profesor Madya, Fakulti Undang-Undang, Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM) dengan bidang kepakaran Undang-Undang Hak Asasi Manusia Antarabangsa.
