Oleh: Dr. Ahamad Jama’ Amin Yang
NEGERI Sembilan mempunyai suatu perkembangan politik dan perundangan yang unik dalam sejarah Tanah Melayu kerana pembentukan pemerintahannya berakar pada Adat Perpatih yang telah berkembang sebelum lahirnya sistem perlembagaan moden. Adat Perpatih bukan sekadar suatu sistem kekeluargaan dan pewarisan harta, malah mempunyai dimensi politik,
pemerintahan, kepimpinan dan penyelesaian pertikaian.
Struktur tersebut memperlihatkan hubungan antara masyarakat luak, Undang, penghulu dan Yang di-Pertuan Besar yang
terbentuk melalui prinsip musyawarah, perundingan dan tanggungjawab bersama. Kemunculan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959 (UUTKNS) pula tidak boleh dilihat sebagai pemutusan mutlak terhadap tradisi tersebut.
Sebaliknya, perlembagaan bertulis ini memperlihatkan proses pengintegrasian unsur tradisional ke dalam kerangka perundangan moden. Institusi yang lahir daripada sejarah Adat Perpatih terus diiktiraf, namun pelaksanaan kuasanya disusun dalam bentuk perlembagaan bertulis.
Oleh itu, hubungan antara Adat Perpatih dengan UUTKNS lebih tepat difahami sebagai kesinambungan institusi dengan perubahan bentuk. Sistem tradisional tidak dihapuskan, tetapi sebahagian prinsip dan institusinya dipilih, disusun dan diberikan kedudukan perlembagaan dalam sebuah negeri moden.
Kesinambungan autoriti Adat dalam pembentukan Perlembagaan
Kekuatan hubungan antara Adat Perpatih dengan UUTKNS dapat dilihat melalui kedudukan Undang Yang Empat dalam struktur pemerintahan Negeri Sembilan. Sejarah Negeri Sembilan memperlihatkan bahawa Yang di-Pertuan Besar tidak muncul sebagai pemerintah mutlak yang menentukan penggantinya sendiri. Kedudukannya berkait rapat dengan Undang dari luak
Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau. Peranan ini kemudiannya diberikan bentuk perlembagaan melalui UUTKNS.
Perkara 7 UUTKNS memperuntukkan bahawa Yang di-Pertuan Besar dipilih oleh Undang Yang Empat mengikut peruntukan perlembagaan dan adat Negeri Sembilan. Peruntukan ini amat penting kerana ia memperlihatkan bahawa prinsip pemilihan pemerintah melalui autoriti tradisional tidak terputus apabila Negeri Sembilan memasuki zaman
perlembagaan moden.
Dalam konteks ini, adat tidak lagi hanya berfungsi sebagai kebiasaan masyarakat. Unsur tertentu daripada tradisi tersebut memperoleh kedudukan undang-undang melalui pengiktirafannya dalam perlembagaan bertulis. Hal ini menunjukkan bahawa pembentukan UUTKNS merupakan proses pemodenan institusi, bukan penghapusan keseluruhan sistem tradisional.
Perkara 16 pula memperlihatkan pengekalan dimensi adat melalui penubuhan Dewan Keadilan dan Undang (DKU). Dewan ini berperanan memberikan nasihat mengenai Adat Melayu dan perkara yang berkaitan dengan pemilihan, pewarisan, penyingkiran atau kekosongan jawatan Undang dan ketua adat yang diperuntukkan dalam Perkara 14. Peruntukan ini menunjukkan bahawa pengetahuan dan autoriti adat terus diberikan tempat dalam struktur pemerintahan negeri.
Namun begitu, perlu dibezakan antara DKU dengan Undang Yang Empat. DKU ialah institusi perlembagaan yang berfungsi dalam bidang adat, manakala kuasa tertentu Undang Yang Empat berkaitan kedudukan Yang di-Pertuan Besar diperuntukkan secara khusus dalam perlembagaan.
Perkara 10 memberikan contoh yang paling jelas. Selepas siasatan penuh dan menyeluruh, jika didapati Yang di-Pertuan Besar mempunyai kecacatan serius yang menjejaskan kelayakan sebagai pemerintah, melakukan perbuatan yang mencemarkan
kehormatan institusi, melanggar kehendak Hukum Syarak atau sengaja mengabaikan UUTKNS, Undang boleh meminta baginda berundur sementara atau melepaskan jawatan serta prerogatifnya.
Mekanisme tersebut menunjukkan bahawa kedudukan pemerintah bukanlah kuasa tanpa batas. Ia disertai dengan tanggungjawab terhadap perlembagaan, adat dan prinsip pemerintahan yang diiktiraf. Namun, mekanisme ini juga tidak wajar disamakan secara mudah dengan konsep undi tidak percaya dalam sistem demokrasi berparlimen moden. Perkara 10
menetapkan sebab dan proses tertentu sebelum tindakan boleh diambil.
Dengan demikian, kesinambungan adat dalam UUTKNS tidak bermaksud semua amalan tradisional dipindahkan secara keseluruhan ke dalam perlembagaan. Sebaliknya, unsur tertentu yang mempunyai kepentingan terhadap struktur pemerintahan dikekalkan dan diberikan bentuk perundangan yang lebih jelas.
Pengintegrasian adat dengan perundangan moden sebagai proses pemeliharaan dan pembaharuan Perkara 32 UUTKNS penting dalam memahami hubungan antara adat dengan perlembagaan moden kerana peruntukan ini mengiktiraf kelangsungan perlembagaan dan adat kuno Negeri Sembilan, kecuali apabila terdapat peruntukan nyata atau percanggahan dengan Bahagian Pertama UUTKNS. Prinsip ini memperlihatkan bahawa tradisi tidak dianggap sebagai sesuatu yang perlu dimansuhkan hanya kerana negeri memasuki era perundangan bertulis.
Sebaliknya, adat ditempatkan dalam suatu hubungan baharu dengan perlembagaan. Adat terus mempunyai nilai dan fungsi, tetapi pelaksanaannya perlu bergerak dalam lingkungan peruntukan perlembagaan. Inilah yang menjadikan pengalaman Negeri Sembilan berbeza daripada gambaran mudah bahawa pemodenan undang-undang semestinya membawa kepada penghapusan tradisi.
M. B. Hooker dalam kajiannya mengenai undang-undang adat di Tanah Melayu menunjukkan bahawa institusi tradisional Negeri Sembilan mempunyai hubungan yang kompleks dengan pemerintahan moden. R. J. Wilkinson dan R. O. Winstedt pula
mendokumentasikan perkembangan sejarah, politik dan adat Negeri Sembilan yang memperlihatkan kedudukan penting luak dan Undang dalam struktur pemerintahan. Kajian J. M. Gullick mengenai Sungai Ujong turut memperlihatkan bagaimana institusi politik tempatan berkembang dalam keadaan perubahan kuasa dan pentadbiran.
Norhalim Ibrahim pula menegaskan kepentingan memahami Adat Perpatih sebagai suatu sistem sosial dan institusi yang mempunyai asas sejarah tersendiri. Dalam konteks ini, UUTKNS dapat difahami sebagai satu bentuk penyesuaian institusi tradisional kepada keperluan negara moden.
Perkara 79 pula memperlihatkan bahawa UUTKNS tidak menafikan prerogatif, kuasa dan bidang kuasa Yang di-Pertuan Besar serta Undang dan Ketua Adat, kecuali setakat yang dinyatakan secara nyata dalam perlembagaan. Hal ini menunjukkan wujudnya keseimbangan antara pemeliharaan tradisi dengan keperluan perlembagaan bertulis.
Namun demikian, pemeliharaan adat tidak bermaksud adat mempunyai kedudukan mengatasi UUTKNS. Sebaliknya, adat memperoleh kedudukan perlembagaan melalui pengiktirafan yang diberikan oleh perlembagaan itu sendiri. Inilah titik penting dalam
memahami konsep kedaulatan tradisi. Kedaulatan tradisi bukan bermaksud adat bebas daripada semua batas perundangan moden. Kedaulatan tradisi lebih tepat merujuk kepada kesinambungan identiti, institusi, prinsip dan autoriti sejarah yang terus hidup dalam struktur perlembagaan.
Dalam erti kata lain, UUTKNS tidak memutuskan hubungan antara masa lalu dengan masa kini. Ia menjadi jambatan antara institusi tradisional dengan pemerintahan moden. Unsur yang sesuai dipelihara, unsur yang memerlukan kepastian diberikan bentuk bertulis dan pelaksanaan kuasa disusun melalui peruntukan perlembagaan.
Hubungan antara Adat Perpatih dengan UUTKNS 1959 memperlihatkan suatu proses kesinambungan dan transformasi institusi yang penting dalam sejarah perlembagaan Negeri Sembilan. Adat Perpatih tidak lenyap apabila perlembagaan bertulis diperkenalkan.
Sebaliknya, unsur tertentu daripada sistem tradisional terus hidup melalui pengiktirafan terhadap Undang Yang Empat, kedudukan Yang di-Pertuan Besar, DKU dan pemeliharaan adat dalam peruntukan perlembagaan. Perkara 7, 10, 16, 32 dan 79 menunjukkan bahawa hubungan tersebut bukan sekadar simbolik. Ia mempunyai kesan terhadap struktur kuasa dan mekanisme pemerintahan negeri.
Pada masa yang sama, pengintegrasian tersebut membawa perubahan penting. Kuasa tradisional tidak lagi beroperasi semata-mata berdasarkan amalan dan ingatan adat, tetapi berada dalam kerangka perlembagaan bertulis yang menentukan bidang, batas dan prosedurnya.
Oleh itu, lebih tepat dikatakan bahawa UUTKNS telah mengintegrasikan Adat Perpatih ke dalam perundangan moden tanpa memutuskan kesinambungan tradisi politik Negeri Sembilan. Yang berubah ialah bentuk pelaksanaan kuasa. Yang terus hidup ialah institusi, nilai dan prinsip tertentu yang mempunyai akar dalam sejarah Adat Perpatih.
Pengalaman Negeri Sembilan memperlihatkan bahawa pemodenan perlembagaan tidak semestinya bererti penghapusan tradisi. Sebaliknya, tradisi boleh terus bertahan apabila ia disesuaikan dengan struktur undang-undang moden. Dalam konteks inilah Adat Perpatih bukan sekadar tinggalan sejarah, tetapi sebahagian daripada asas institusi yang terus membentuk
identiti dan perlembagaan Negeri Sembilan.
Penulis adalah Pensyarah Jabatan Sejarah, Institut Pendidikan Guru Malaysia Kampus Sultan Abdul Halim, Kedah merangkap Felo Bersekutu Royal Historical Society, United Kingdom.
