PADA jam 4.55 petang, 22 September 2026, rutin harian ramai rakyat tiba-tiba terganggu. Meja bergetar, air di dalam cawan berkocak dan bangunan terasa bergoyang selama beberapa saat. Ada yang menyangka lori berat sedang melalui jalan berdekatan dan ada pula yang terpinga-pinga sebelum rasa cemas mula mengambil alih. Namun, puncanya bukan kenderaan atau kerja pembinaan. Bumi di perairan Batu Pahat baru sahaja melepaskan tenaga.
Jabatan Meteorologi Malaysia (MetMalaysia) mengesahkan gempa bumi lemah bermagnitud 4.4 berlaku pada pukul 4.55 petang di perairan Batu Pahat, Johor. Pusat gempa terletak pada kedalaman 10 kilometer, kira-kira 27 kilometer di barat daya daerah itu. Gegaran dilaporkan dirasai bukan sahaja di Johor, tetapi turut melibatkan Melaka, Negeri Sembilan, Selangor, Kuala Lumpur dan Putrajaya.
Walaupun tiada kerosakan besar atau kehilangan nyawa dilaporkan setakat laporan awal, kejadian tersebut membawa mesej yang tidak wajar dipandang ringan. Gegaran itu telah menembusi sempadan beberapa negeri dan mencabar tanggapan bahawa Malaysia kebal daripada ancaman gempa bumi. Label “gempa lemah” mungkin menggambarkan kekuatan gegaran, tetapi tidak seharusnya melemahkan tahap kewaspadaan negara.
Kejadian berulang di lokasi sama
Gempa itu juga bukan kejadian terpencil. Pada 21 Jun 2026, gempa bermagnitud 3.3 direkodkan di perairan Batu Pahat pada kedalaman 10 kilometer. Satu lagi gempa bermagnitud 3.1 berlaku pada 25 Ogos, kira-kira 18 kilometer di barat daya Batu Pahat.
Siri kejadian itu tidak bermaksud gempa lebih besar pasti akan berlaku. Gempa bumi tidak boleh diramalkan semudah ramalan cuaca. Namun, kejadian berulang dalam tempoh beberapa bulan di kawasan yang hampir sama sepatutnya mendorong kajian terperinci, pemantauan berterusan dan penilaian semula tahap kesiapsiagaan masyarakat serta infrastruktur setempat.
Malaysia memang terletak di luar Lingkaran Api Pasifik, tetapi negara ini bukan bebas sepenuhnya daripada risiko seismik. Menurut MetMalaysia, Malaysia berada berhampiran sempadan plat aktif di sebelah barat dan timur, manakala gempa tempatan juga pernah dikaitkan dengan sesar aktif di Semenanjung, Sabah dan Sarawak.
Sebanyak 14 kawasan telah dikenal pasti sebagai titik panas gempa bumi negara. Kawasan tersebut termasuk Batu Pahat, Segamat dan Mersing di Johor; Ranau dan Lahad Datu di Sabah; Niah di Sarawak; Bukit Tinggi dan Janda Baik di Pahang; Batang Kali dan Ulu Yam di Selangor; Kuala Pilah di Negeri Sembilan; Kenyir di Terengganu serta Manjung dan Temenggor di Perak.
Sejarah juga membuktikan bahawa ancaman itu nyata. Gempa Ranau pada 5 Jun 2015 meragut 18 nyawa, selain menyebabkan kerosakan infrastruktur serta runtuhan batu di sekitar Gunung Kinabalu. Tragedi tersebut memperlihatkan bahawa kesan bencana bukan ditentukan oleh magnitud sahaja. Lokasi kejadian, keadaan geologi, ketahanan bangunan, kepadatan manusia dan kecekapan tindak balas turut menentukan jumlah kemusnahan.
Tahap kesiapsiagaan masih membimbangkan
Persoalan yang perlu dijawab sekarang ialah sama ada rakyat Malaysia benar-benar tahu tindakan yang perlu dilakukan sekiranya gempa lebih kuat berlaku. Jika gegaran terjadi ketika sekolah penuh dengan murid, hospital sesak dengan pesakit, kilang sedang beroperasi atau penghuni pangsapuri sedang tidur, adakah proses perlindungan dan pemindahan dapat dilakukan tanpa panik?
Kebanyakan rakyat biasa dengan latihan kebakaran, tetapi latihan menghadapi gempa bumi masih jarang dilakukan. Banyak keluarga tidak mempunyai kit kecemasan, tempat berkumpul atau pelan komunikasi sekiranya ahli keluarga terpisah. Di sekolah dan tempat kerja pula, kaedah “Duduk, Lindung dan Bertahan” belum menjadi pengetahuan asas seperti penggunaan alat pemadam api atau laluan kecemasan. Penilaian yang disiarkan melalui portal National Disaster Management Agency (NADMA) sebelum ini turut menyatakan bahawa tahap kesiapsiagaan awam masih rendah dan hanya sedikit isi rumah mempunyai pelan pemindahan atau kit kecemasan.
Malaysia sebenarnya mempunyai Dasar Pengurangan Risiko Bencana Negara 2030, standard reka bentuk tahan gempa MS EN 1998-1 dan rangkaian pemantauan seismik. Kerajaan turut mengumumkan usaha memperkukuh 12 stesen seismik, membina stesen baharu di Segamat dan Muar serta menaik taraf empat stesen di Johor.
Namun, kewujudan dasar, standard dan teknologi sahaja tidak menjamin keselamatan. Piawaian mesti dikuatkuasakan secara konsisten, data risiko perlu dikemas kini dan bangunan lama mesti dinilai. Sistem canggih juga tidak banyak membantu jika amaran tidak sampai dengan pantas atau masyarakat tidak mengetahui tindakan yang perlu diambil.
Tindakan tidak boleh ditangguhkan
Audit keselamatan struktur perlu dilaksanakan secara berfasa, terutama melibatkan sekolah, hospital, asrama, pangsapuri lama, jambatan, pusat pemindahan, kilang dan infrastruktur penting di kawasan titik panas. Pemeriksaan tidak boleh tertumpu kepada struktur utama sahaja. Siling gantung, kaca, kabinet tinggi, tangki air dan peralatan berat yang tidak dipasang kukuh boleh menjadi punca kecederaan ketika gegaran berlaku.
Latihan gempa bumi pula perlu dilaksanakan secara berkala di sekolah, institusi pengajian tinggi, tempat kerja dan kawasan kediaman. Ketika gegaran, orang ramai perlu merendahkan badan, berlindung di bawah meja kukuh, melindungi kepala dan leher serta bertahan sehingga gegaran berhenti. Mereka tidak seharusnya berlari ke tangga atau menggunakan lif ketika bangunan sedang bergoncang.
Setiap keluarga juga perlu mempunyai kit kecemasan yang mengandungi air, makanan tahan lama, ubat, alat pertolongan cemas, lampu suluh, bateri, wisel, pengecas mudah alih dan salinan dokumen penting. Laluan keluar, kawasan selamat dan tempat berkumpul hendaklah ditentukan lebih awal. Maklumat pula perlu diperoleh daripada MetMalaysia, NADMA dan pihak berkuasa, bukan mesej tular yang tidak disahkan.
Peranan pemegang taruh dalam membina kesiapsiagaan
Usaha meningkatkan kesedaran dan kesiapsiagaan menghadapi gempa bumi tidak boleh diletakkan pada bahu rakyat semata-mata. Kerajaan Persekutuan, kerajaan negeri, NADMA, MetMalaysia, Jabatan Mineral dan Geosains, pihak berkuasa tempatan serta agensi penyelamat perlu menyampaikan maklumat risiko yang mudah difahami, mengemas kini peta kawasan berisiko, memperkukuh sistem amaran dan menyelaras latihan kecemasan secara berkala. Penguatkuasaan piawaian keselamatan bangunan dan penilaian struktur lama, khususnya sekolah, hospital, asrama, pangsapuri serta kemudahan awam haruslah diberi keutamaan.
Institusi pendidikan, majikan dan pihak industri pula perlu menyediakan pelan tindak balas mengikut jenis bencana, melatih pasukan kecemasan, menetapkan laluan pemindahan serta memastikan pekerja dan pelajar memahami kaedah “Duduk, Lindung dan Bertahan”. Latihan kecemasan tidak seharusnya hanya tertumpu kepada kebakaran, tetapi diperluas kepada gempa bumi, banjir, tanah runtuh dan kejadian cuaca ekstrem.
Media mempunyai tanggungjawab menyampaikan maklumat yang tepat tanpa mencetuskan panik, manakala pemimpin komuniti perlu membantu menyebarkan panduan keselamatan kepada penduduk, termasuk warga emas, kanak-kanak dan orang kurang upaya. Pada peringkat keluarga, setiap isi rumah perlu menyediakan kit kecemasan, menentukan tempat berkumpul dan mengetahui saluran rasmi untuk mendapatkan maklumat.
Kesiapsiagaan bencana ialah tanggungjawab bersama. Kesedaran mesti dibina sebelum bencana berlaku kerana ketika bumi mula bergegar, masa untuk belajar sudah terlalu lewat.
Gempa Batu Pahat hanya berlangsung beberapa saat, tetapi amarannya tidak seharusnya dilupakan selepas gegaran berhenti. Malaysia mungkin tidak mampu menghalang bumi daripada bergerak, namun negara ini mampu mengelakkan kepanikan daripada bertukar menjadi tragedi.
Jangan tunggu bangunan retak, lif terhenti atau nyawa terkorban sebelum latihan, audit dan penguatkuasaan dianggap penting. Batu Pahat telah memberikan amaran. Tindakan perlu bermula sekarang, sebelum gegaran seterusnya datang tanpa memberi ruang untuk kita bersedia.
Oleh: Dr. Zuritah A.Kadir & Dr. Azuwien Aida Bohari
Pensyarah Kanan, Fakulti Teknologi Kejuruteraan, UTHM
