SETIAP kali langit bertukar kelabu dan bau asap mula memenuhi udara, kita seolah-olah memainkan semula cerita lama. Wajah anak-anak ditutup dengan pelitup muka, aktiviti luar dihentikan, sekolah ditutup dan masyarakat mula memerhati bacaan Indeks Pencemar Udara (IPU) dari semasa ke semasa.
Jerebu datang lagi. Namun, kali ini kita perlu bertanya sesuatu yang lebih besar daripada sekadar, “Bila jerebu akan hilang?”. Siapa sebenarnya yang membayar harga apabila jerebu melanda?
Jawapannya bukan sekadar mereka yang batuk atau pedih mata. Yang membayar harganya juga ialah anak-anak yang kehilangan waktu belajar, ibu bapa yang perlu mengubah rutin kerja, peniaga yang kehilangan pelanggan, pengusaha yang berdepan gangguan operasi dan kerajaan yang perlu menggerakkan sumber bagi menguruskan satu masalah yang sepatutnya boleh dicegah.
Krisis jerebu semasa di Sarawak memberikan gambaran jelas tentang perkara tersebut. Pada 20 Ogos lalu, sebanyak 591 sekolah di 10 daerah Sarawak diarahkan tutup selama dua hari apabila kualiti udara merosot, menjejaskan kira-kira 197,323 murid. Pengajaran dan pembelajaran dari rumah dilaksanakan bagi memastikan sesi persekolahan tidak terhenti sepenuhnya.
Di Serian, bacaan API pernah mencecah 239, dikategorikan sebagai sangat tidak sihat. Pada 24 Ogos pula, enam daerah Sarawak masih merekodkan bacaan tidak sihat, menurut data yang dipetik daripada Jabatan Alam Sekitar.
Angka-angka ini bukan sekadar statistik. Di sebalik setiap sekolah yang ditutup, terdapat ratusan pelajar yang perlu belajar dari rumah, ibu bapa yang perlu menyusun semula Penjagaan anak dan guru yang perlu menukar kaedah pengajaran dalam masa singkat.
Apabila alam sekitar menjadi kos kepada masyarakat. Jerebu sering dianggap masalah bermusim. Apabila hujan turun dan udara kembali bersih, kita meneruskan kehidupan seperti biasa. Masalahnya ialah kos yang terhasil sepanjang tempoh tersebut tidak hilang bersama asap.
Kesan terhadap kesihatan merupakan perkara paling jelas. Kualiti udara yang merosot meningkatkan risiko kepada golongan yang lebih terdedah, khususnya kanak-kanak, warga emas dan mereka yang mempunyai masalah pernafasan atau penyakit berkaitan jantung dan paru-paru. Sistem API Malaysia sendiri meletakkan bacaan 101 hingga 200 sebagai tidak sihat, 201 hingga 300 sebagai sangat tidak sihat dan melebihi 300 sebagai berbahaya.
Namun, kesannya jauh lebih luas. Apabila sekolah ditutup, ibu atau bapa mungkin perlu mengambil cuti atau mengatur kerja dari rumah. Apabila aktiviti luar dibatalkan, perniagaan yang bergantung kepada kehadiran pelanggan turut terkesan. Program sukan, pelancongan, pembinaan dan pelbagai aktiviti ekonomi yang memerlukan pergerakan manusia juga berpotensi terganggu. Dalam erti kata lain, jerebu ialah kos sosial dan ekonomi yang dibayar sedikit demi sedikit oleh seluruh masyarakat. Masalah lama, corak yang hampir sama.
Lebih membimbangkan, jerebu rentas sempadan bukan fenomena baharu di rantau ini. Setiap kali musim kering dan kebakaran hutan serta tanah gambut meningkat, Asia Tenggara kembali berdepan masalah yang sama. Pada 27 Julai lalu, Lembaga Sumber Asli dan Alam Sekitar Sarawak (NREB) sudah memberi amaran bahawa Sarawak berisiko mengalami jerebu rentas sempadan. Ketika itu, Serian telah merekodkan API 153. NREB turut memaklumkan bahawa 1,081 titik panas dikesan di Kalimantan antara 1 hingga 26 Julai, berbanding 16 di Sarawak dalam tempoh yang sama.
Ini menunjukkan bahawa jerebu bukan sekadar isu “angin membawa asap”. Ia berkait rapat dengan kebakaran hutan dan tanah gambut, penggunaan tanah, keadaan cuaca kering, penguatkuasaan serta kerjasama rentas sempadan. Apabila faktor-faktor tersebut bertembung, asap tidak mengenal sempadan politik.
Malaysia sudah bertindak, tetapi tindakan kecemasan bukan penyelesaian kekal. Dalam perkembangan terbaharu, Malaysia sedang menyediakan operasi pembenihan awan bagi membantu mengurangkan keadaan jerebu. Lebih menarik, Indonesia telah memberikan kebenaran kepada agensi Malaysia untuk memasuki ruang udaranya bagi menjalankan operasi tersebut di kawasan sempadan, dengan penyelarasan bersama pihak Indonesia.
Malaysia juga menyatakan kesediaan membantu memadamkan kebakaran di Indonesia sekiranya diperlukan.
Langkah ini wajar dihargai kerana jerebu ialah masalah yang memerlukan kerjasama, bukannya tuding-menuding. Namun, pembenihan awan ialah langkah mitigasi. Ia bukan penyelesaian kepada punca kebakaran. Hujan mungkin membantu membersihkan udara buat sementara waktu, tetapi selagi punca kebakaran tidak ditangani secara berterusan, kita mungkin hanya menunggu episod berikutnya.
Sebab itu Malaysia dan Brunei kini bersetuju untuk membawa isu pencemaran jerebu rentas sempadan ke peringkat ASEAN. Kedua-dua negara turut bersetuju mempergiat usaha pemadaman dan pencegahan kebakaran sebelum sambutan Hari Kebangsaan, Hari Malaysia dan cuti berkaitan yang akan datang.
Siapa sebenarnya perlu membayar harga? Persoalan ini bukan bermaksud Malaysia perlu menuding jari kepada negara jiran. Sebaliknya, kita perlu melihat jerebu sebagai masalah serantau yang memerlukan akauntabiliti serantau. Jika aktiviti pembakaran yang tidak terkawal menyebabkan sekolah di negara jiran terpaksa ditutup, penerbangan terganggu dan rakyat mengalami masalah kesihatan, maka kos tersebut akhirnya dipindahkan kepada masyarakat yang tidak terbabit secara langsung.
Di sinilah konsep tanggungjawab bersama menjadi penting. Negara sumber kebakaran perlu memperkukuh penguatkuasaan terhadap pembakaran terbuka dan pembukaan tanah yang berisiko. Negara jiran pula perlu memperkukuh sistem pemantauan dan kesiapsiagaan.
ASEAN perlu memastikan mekanisme yang sedia ada menghasilkan tindakan yang lebih pantas dan berkesan, bukan sekadar Perbincangan berulang setiap kali musim jerebu tiba.
Dalam masa yang sama, Malaysia juga perlu melihat apa yang boleh dilakukan di dalam negara sendiri. NREB telah pun mengingatkan orang awam supaya tidak melakukan pembakaran terbuka dan mengaktifkan bilik gerakan jerebu sejak awal tanda risiko meningkat. Ini penting kerana kita tidak boleh menuntut negara lain bertanggungjawab jika pada masa yang sama kita sendiri masih mengambil mudah terhadap pembakaran terbuka. Anak-anak yang membayar harga paling awal. Daripada semua kesan jerebu, mungkin anak-anak merupakan golongan yang paling mudah kita abaikan dalam perbincangan tentang kos sebenar. Apabila sekolah ditutup, mungkin kita melihatnya sebagai cuti dua atau tiga hari.
Tetapi pendidikan tidak berlaku dalam ruang kosong. Setiap gangguan memerlukan penyesuaian. Guru perlu mengejar semula silibus. Ibu bapa perlu mengurus pembelajaran anak. Kanak-kanak pula kehilangan sebahagian daripada interaksi sosial dan aktiviti pembelajaran biasa.
Apabila episod jerebu berulang, kesannya menjadi lebih daripada sekadar gangguan sementara. Jangan tunggu sehingga kita terbiasa. Kita sudah terlalu biasa dengan jerebu sehingga kehadirannya kadangkala diterima sebagai “musim yang akan berlalu”. Itulah yang paling membimbangkan. Masalah yang berulang tidak semestinya masalah yang normal.
Jerebu bukan sekadar asap yang mengaburi pemandangan. Ia adalah peringatan bahawa kesan kepada alam sekitar akhirnya kembali kepada manusia dalam bentuk kos kesihatan, gangguan pendidikan, kehilangan produktiviti dan tekanan ekonomi. Kita boleh terus bertanya bila hujan akan turun. Kita juga boleh terus berharap angin berubah arah. Tetapi persoalan yang lebih penting ialah: bilakah kita akan benar-benar mengubah cara kita menangani puncanya?
Kerana apabila jerebu kembali, yang membayar harganya bukan hanya mereka yang menyalakan api. Anak-anak yang terpaksa duduk di rumah, ibu bapa yang terganggu pekerjaannya, peniaga yang kehilangan pelanggan dan seluruh masyarakat turut membayar harga yang sama. Dan jika kita terus menganggapnya sebagai masalah bermusim, mungkin kita sedang membayar harga yang sebenarnya lebih mahal daripada yang kita sedari.
Oleh Dr. Norhaliza Abu Bakar, Pensyarah
Kanan Pusat Pengajian Diploma, UTHM Pagoh, Johor
