Oleh: Profesor Madya Dr Shahrul Mizan Ismail
JALUR Gemilang lambang kedaulatan dan maruah negara. Perbuatan memasangnya secara terbalik tidak wajar dipandang ringan, lebih-lebih lagi jika dilakukan dengan sengaja untuk menghina atau mencetuskan kegusaran awam. Namun, penghormatan terhadap bendera tidak membebaskan pihak berkuasa daripada kewajipan bertindak menurut undang-undang, secara adil dan berkadar.
Perbahasan ini timbul selepas dua kejadian yang menerima tindak balas berbeza. Dalam kes di Kulai, seorang pengawal keselamatan warga Nepal dan seorang wanita tempatan ditahan serta direman empat hari berhubung pemasangan Jalur Gemilang dan bendera Johor secara terbalik.
Dalam kejadian berasingan di sebuah premis MCA di Perak, polis mengambil keterangan, manakala pihak berkenaan memohon maaf, membetulkan kedudukan bendera dan menerima peletakan jawatan seorang kakitangan. Perbezaan ini menimbulkan persoalan yang sah: Apakah asas yang membezakan keperluan tangkapan dan reman dalam satu kes daripada pendekatan yang lebih terukur dalam kes yang lain?
Jawapannya tidak boleh disederhanakan kepada tuntutan supaya semua orang ditangkap. Perkara 8(1) Perlembagaan Persekutuan menjamin kesamarataan di sisi undang-undang dan perlindungan undang-undang yang sama. Dalam Public Prosecutor v Datuk Harun bin Haji Idris [1976] 2 MLJ 116, Mahkamah Persekutuan menegaskan layanan berbeza memerlukan asas pengelasan yang munasabah dan hubungan rasional dengan tujuan undang-undang. Kesamarataan tidak bererti hasil penguatkuasaan mestilah seragam tanpa mengambil kira fakta; ia bererti ukuran undang-undang yang sama mesti digunakan secara jujur dan konsisten.
Oleh itu, persoalan teras bukan identiti politik pihak yang terlibat, tetapi bukti niat, keadaan kejadian, tahap kerjasama, risiko gangguan terhadap siasatan, kemungkinan melarikan diri dan keperluan sebenar untuk menahan seseorang. Jika perbezaan layanan berpunca daripada perbezaan fakta yang nyata, ia wajar dijelaskan.
Jika fakta materialnya serupa tetapi tindakannya jauh berbeza, pihak berkuasa perlu memberikan alasan yang dapat dipertahankan. Kewajipan pentadbiran awam memberikan alasan dalam keadaan yang memerlukannya turut ditekankan oleh Mahkamah Persekutuan dalam Datuk Bandar Kuala Lumpur v Perbadanan Pengurusan Trellises & Ors [2023] 3 MLJ 829.
Reman pula bukan hukuman awal. Perkara 5(4) Perlembagaan dan seksyen 117 Kanun Tatacara Jenayah menghendaki seseorang yang ditangkap tanpa waran dibawa ke hadapan majistret dalam tempoh yang ditetapkan apabila siasatan tidak dapat diselesaikan dalam 24 jam. Permohonan reman mesti diasaskan pada keperluan siasatan yang khusus, bukannya kemarahan orang ramai atau hasrat untuk memberi pengajaran.
Kebanyakan bukti dalam kes bendera—rakaman kamera litar tertutup, gambar, hantaran media sosial, saksi premis dan bendera itu sendiri—bersifat objektif dan boleh dipelihara dengan segera. Dalam keadaan demikian, polis dan majistret wajar menilai sama ada penahanan berterusan benar-benar diperlukan.
Prinsip kesepadanan turut penting. Dalam Sivarasa Rasiah v Badan Peguam Malaysia [2010] 2 MLJ 333, Mahkamah Persekutuan menerima sekatan terhadap hak asasi perlu mempunyai hubungan yang munasabah dengan tujuan yang sah dan tidak boleh melampaui apa yang diperlukan. Prinsip ini tidak menghalang penguatkuasaan tegas. Ia menuntut supaya tindakan negara—termasuk tangkapan dan reman—sepadan dengan tujuan siasatan, risiko sebenar dan tahap kesalahan yang didakwa.
Begitu juga, setiap peruntukan yang disebut dalam siasatan mempunyai unsur tersendiri. Seksyen 5 Akta Lambang dan Nama (Mencegah Penggunaan Tak Wajar) 1963 [Akta 414] memperuntukkan penalti bagi pelanggaran seksyen 3; ia bukan lesen umum untuk menghukum apa-apa kesilapan berkaitan bendera tanpa membuktikan perbuatan yang dilarang. Seksyen 14 Akta Kesalahan-Kesalahan Kecil 1955 menyentuh kelakuan menghina dengan maksud menimbulkan pecah keamanan atau yang berkemungkinan membawa kepada pecah keamanan.
Seksyen 505(b) Kanun Keseksaan pula memerlukan penerbitan kenyataan atau khabar angin dengan niat, atau kemungkinan, menyebabkan ketakutan atau kegentaran awam sehingga seseorang terdorong melakukan kesalahan terhadap negara atau ketenteraman awam. Seksyen 233 Akta Komunikasi dan Multimedia 1998, sebagaimana dipinda, juga menuntut pembuktian sifat komunikasi dan niat yang ditetapkan oleh peruntukan itu. Fakta bahawa sesuatu imej menjadi tular tidak dengan sendirinya membuktikan semua unsur tersebut.
Penguatkuasaan yang berwibawa perlu membezakan antara penghinaan yang disengajakan, kecuaian, kesilapan manusia dan kegagalan penyeliaan. Permohonan maaf bukan imuniti undang-undang, tetapi pembetulan segera, kerjasama dan ketiadaan niat jahat ialah fakta yang relevan. Sebaliknya, jika ada bukti kukuh bahawa bendera sengaja diterbalikkan untuk menghina atau menghasut, tindakan tegas boleh dan patut diambil tanpa mengira kaum, kewarganegaraan, parti atau kedudukan.
Justeru, tuntutan yang wajar bukan ‘tangkap semua’ atau ‘lepaskan semua’. Tuntutannya ialah satu piawaian yang jelas: siasat semua aduan secara profesional, tangkap hanya apabila ada asas undang-undang, mohon reman hanya apabila benar-benar perlu, dan jelaskan secara terbuka faktor material yang membawa kepada tindakan berbeza. Itulah cara mempertahankan Jalur Gemilang tanpa merendahkan prinsip yang dilambangkannya—kedaulatan undang-undang, keadilan dan kesetiaan kepada Perlembagaan.
Penulis dari Fakulti Undang-Undang, Universiti Kebangsaan Malaysia.
Pandangan ini ialah pandangan peribadi penulis dan tidak semestinya mencerminkan pendirian institusi beliau.
