Oleh: Dr. Ahamad Jama’Amin Yang
DALAM tradisi ilmu Melayu dan Nusantara, kehadiran Profesor Emeritus Datuk Dr Ahmat Adam menegaskan bahawa sejarah tidak boleh berdiri tanpa sandaran yang jelas. Beliau membina kewibawaan melalui kerja filologi naskhah, epigrafi, kajian pers (akhbar) dan sejarah bahasa. Keseluruhan sumbangan ini dipandu oleh etika ilmu yang menuntut ketelitian. Prinsip beliau mudah untuk disebut dan sukar untuk dilaksanakan tanpa komitmen yang sabar. Kita perlu menilai masa silam dengan akal yang waras dan bukti yang boleh diuji.
Karya sastera klasik dibaca sebagai teks zaman yang menyampaikan nilai moral dan teladan politik. Nilai sastera tidak boleh menggantikan tugas dokumen sejarah. Di sini kita mengelak dua bahaya. Pemujaan legenda yang menutup akal dan sikap menolak tradisi tanpa asas.
Ruang hormat terhadap warisan tidak bererti kita menangguhkan penelitian. Hormat menuntut kerja edisi kritikal yang rapi. Varian naskhah diperiksa. Kesilapan salin dikenal pasti. Istilah ditakrif dengan konsisten. Transliterasi dilakukan dengan kesedaran terhadap suara teks. Hasilnya perbincangan menjadi jernih. Hujah tidak lagi berlegar pada sangkaan. Sarjana dan pembaca berkongsi medan makna yang boleh diuji bersama.
Perdebatan tentang sosok Hang Tuah ialah medan yang menjelaskan kaedah ini. Melalui pembacaan bentuk huruf Jawi dan perbandingan naskhah, timbul pertimbangan bahawa tokoh yang masyhur mungkin pada mulanya dibaca sebagai Hang Tuha. Hujah ini tidak berdiri pada tekaan. Ia bertolak daripada filologi huruf dan tatacara penyalinan yang mudah terdedah kepada perubahan titik dan tarikan aksara.
Fokusnya bukan ejaan semata. Garis pemisah perlu jelas antara watak moral dalam wacana sastera dengan kewujudan
sejarah yang wajib ditunjukkan oleh jejak dokumen. Daripada sini pembacaan beralih kepada struktur. Keunggulan Melaka tidak bergantung pada wira individu. Ia berpunca daripada tertib maritim, jaringan pelayaran dan kedudukan laksamana dalam susunan kuasa.
Peralihan fokus daripada pahlawan kepada institusi membentuk cara fikir yang lebih matang. Sejarah dibaca melalui hubungan sosial dan susunan politik yang boleh dikesan dalam sumber primer. Kerja filologi beliau membina prasarana yang memudahkan generasi pengkaji untuk berhujah dengan yakin. Edisi kritikal terhadap teks besar tradisi meletakkan piawaian.
Sarjana mempunyai medan rujukan yang boleh dipadankan. Kesimpulan tentang bangsa dan bahasa tidak lagi dibina di atas dasar yang longgar. Tanpa prasarana ini kita mudah tenggelam dalam puisi retorik. Dengan prasarana ini kita memperoleh perbualan ilmu yang sistematik.
Bukti, wacana awam dan sintesis disiplin
Perbahasan mengenai Batu Bersurat Terengganu memperlihatkan sikap beliau terhadap bukti kecil yang memberi kesan besar. Tarikh yang lazim diterima boleh disemak semula melalui bacaan angka dan istilah pada prasasti. Kaedah hisab dan pengetahuan falak membantu menilai keserasian tarikh. Kepada khalayak umum perbezaan beberapa tahun mungkin
tampak remeh. Kepada ahli sejarah awal Islam di Alam Melayu perbezaan tersebut menukar susunan peristiwa dan peta pengaruh. Cara berhujah tidak mencari kemenangan nama.
Yang diutamakan ialah latihan disiplin yang membuka ruang semakan apabila bahan baharu hadir. Warisan tidak digoncang tanpa sebab. Tradisi tidak dibekukan tanpa soal. Keberanian menilai semula berjalan seiring dengan kerendahan hati kepada bukti. Horizon pemikiran beliau melebar melalui kajian pers vernakular dan sejarah bahasa.
Akhbar bukan sekadar cermin peristiwa. Akhbar membentuk khalayak politik dan menyusun ruang wacana awam. Bahasa vernakular menghimpunkan pelbagai lapisan warga. Guru dan pedagang. Petani dan penulis. Mereka berkumpul dalam jaringan makna yang sebelumnya terpisah. Ruang perbincangan berkala melahirkan kesedaran bersama. Di situ tumbuh benih nasionalisme moden yang lebih bersahaja.
Pembacaan ini mengingatkan kita bahawa sejarah idea tidak melayang di udara. Ia bergantung pada teknologi cetak, rangka pasaran dan infrastruktur bahasa. Apabila bahasa diperincikan sebagai alat pembinaan bangsa di Tanah Melayu maka yang hadir bukan pujian sentimental. Yang muncul ialah peta institusi yang menjadikan bahasa sebagai wahana pentadbiran, pendidikan dan mobilisasi sosial. Kertas polisi dan silibus. Ruang akhbar dan dewan forum. Semua ini membentuk gelanggang wacana yang boleh disertai oleh masyarakat majmuk.
Gaya berhujah beliau boleh dirumus sebagai kritis empirik. Keutamaan diberikan kepada naskhah, prasasti, surat dan akhbar sebagai sumber primer. Penilaian moral terhadap tokoh silam ditangguhkan sehingga susunan bukti selesai.
Daripada latihan ini lahir jaminan bahawa setiap dakwaan terbuka kepada semak silang. Kebenaran tidak terpelihara oleh kemasyhuran. Kebenaran dijaga oleh proses yang adil. Sarjana tidak malu menerima pembetulan apabila tersalah. Budaya inilah yang menumbuhkan keyakinan awam terhadap disiplin sejarah.
Selain kritik teori, jasa besar beliau terletak pada pembinaan alat ilmu. Edisi naskhah, bibliografi pers dan himpunan surat ialah kerja yang memerlukan nafas panjang. Kerja yang mungkin tidak memikat khalayak ramai. Namun kerja inilah yang membenarkan penemuan baharu. Arkib yang tersusun memudahkan penyelidikan yang mendalam. Tanah ilmu menjadi
subur untuk benih penyelidikan yang akan datang.
Beliau sedar batas penekanan pada teks dan dokumen. Tradisi lisan, arkeologi dan etnografi mempunyai ruang yang penting. Yang ditekankan ialah tertib penilaian. Sumber yang berbeza perlu diletakkan pada hierarki kepercayaan yang munasabah. Jalan ke hadapan menuntut sintesis. Filologi yang tegar dipertemukan dengan arkeologi dan antropologi.
Kaedah digital yang berkembang membantu pembacaan data yang lebih luas. Sintesis ini tidak meruntuhkan piawaian lama. Sintesis ini meluaskan ufuk pemahaman tanpa mengendurkan standard pembuktian. Dengan menggabungkan ketelitian makmal naskhah, kecermatan kerja lapangan dan kebijaksanaan analitik data, gambaran sejarah menjadi lebih menyeluruh dan tahan uji.
Dalam wacana awam hari ini, kecenderungan menobatkan tokoh dan mengulang naratif yang menyenangkan kerap mendapat sambutan. Pemikiran Ahmat Adam menjadi peringatan bahawa kematangan bangsa lahir daripada kejujuran terhadap warisan.
Menghormati tradisi tidak bermakna kita menutup akal.
Mengkritik mitos tidak bererti kita memutuskan diri daripada akar budaya. Nilai yang diseru ialah kebolehan membezakan kasih terhadap bangsa daripada pemujaan yang membutakan akal. Nilai yang dipertahankan ialah kemahiran membezakan sains sejarah daripada propaganda yang memerlukan kesetiaan tanpa
soal.
Rumusannya jelas. Kita perlu kembali kepada bukti. Kita perlu memugar naskhah dengan sabar. Kita perlu menyemak tarikh dengan teliti. Kita perlu menelusuri jaringan media dengan tekun. Disiplin ini bukan beban. Disiplin ini ialah syarat martabat ilmu. Dengan mengamalkan tertib fikir ini, penyelidik dan pembaca tidak terperangkap dalam pernyataan yang memikat emosi semata. Mereka memperoleh kefahaman yang seimbang antara kasih terhadap warisan dan tanggungjawab terhadap kebenaran.
Rencana ini menyanjung sarjana yang mengembalikan sejarah kepada neraca bukti. Kebesaran seorang ilmuwan bukan pada kemasyhuran nama. Kebesaran wujud apabila ada kesanggupan menjaga kejujuran dalam setiap perincian kerja. Semoga sumbangan Profesor Emeritus Datuk Dr Ahmat Adam terus menuntun generasi baharu untuk memegang ilmu dengan tertib dan memelihara warisan dengan akal yang siuman. Al-Fatihah buat ilmuwan ulung yang memartabatkan sejarah pada darjatnya yang sebenar.
Penulis adalah Pensyarah Jabatan Sejarah, Institut Pendidikan Guru Kampus Sultan Abdul Halim, Kedah & Felo Bersekutu, Royal Historical Society, United Kingdom.
